🕉️ 22 November 2026, Sunday · 05:32:35 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

सामाजिक
sāmājika
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
सभा में बैठने वाले (2.7.18) सभासद् · सभास्तार · सभ्य
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सामाजिक १ वि॰ [सं॰]
१. समाज से संबंध रखनेवाला । समाज का । जैसे,—सामाजिक कुरीतियाँ, सामाजिक झगड़े, सामाजिक व्यवहार ।
२. सभा से संबंध रखनेवाला ।
३. सह- दय । रसज्ञ ।
सामाजिक २ संज्ञा पुं॰
१. सभासद । सदस्य । सभ्य ।
२. (नाटक) देख- नेवाला । (नाटक का) सहृदय पाठक या दर्शक । उ॰—उन्होंने बतलाया कि सामाजिकों के हृदय में वासनारूप में स्थित स्थायी रति आदि भाव को ही रसत्व प्राप्त होता ।—रसक॰, पृ॰ २२ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सामाजिक mfn. (fr. सम्-आज) relating to or frequenting an assembly, Pāṇ. iv, 4, 43
सामाजिक m. a member of or assistant at an assembly, spectator, Kāv.; Sāh. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1206,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सामाजिक a. (की f.) [समाजः सभावेशनं प्रयोजनमस्य ठञ्] Belonging to an assembly. --कः A member of an audience or assembly, a spectator at an assembly or meeting; तेन हि तत्प्रयोगादेवात्रभ वतः सामाजिकानुपास्महे Māl. 1.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1117-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सामाजिक पु० समाजः सभावेशनं प्रयोजनमस्य । १ सभ्ये अमरः । २ समाजसम्बन्धिनि त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5282,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सामाजिकः, पुं, (समाजं समवतीति । समाज + “समवायान् समवेति ।” ४ । ४ । ४३ । इति ठक् । यद्वा, समाजं रक्षतीति । “रक्षति ।” ४ । ४ । ३३ । इति ठक् ।) सभ्यः । इत्यमरः । २ । ७ । १६ ॥ (यथा, साहित्यदर्पणे । ३ । २२९ । “सामाजिकैस्ततो हास्यरसोऽयमनुभूयते ॥”) समाजसम्बन्धिनि सभासम्बन्धिनि च त्रि ॥ (यथा, साहित्यदर्पणे । ३ । ३९ । “ननु कथं रामादिरत्याद्युद्बोधकारणैः सीता- दिभिः सामाजिकरत्याद्युद्बोध इत्युच्यते ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-333-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सामाजिक" आता है (4)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें