🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:36:01 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

मंगल्य
maṃgalya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मंगल्य १ वि॰ [सं॰ मङ्गल्य]
१. मंगलकारक । मंगल या कल्याण करनेवाला ।
२. सुंदर ।
३. पवित्र । पूत । शुद्ध ।
४. साधु ।
मंगल्य २ संज्ञा पुं॰
१. त्रायमाण लता ।
२. अश्र्वत्थ ।
३. बैल ।
४. मयूर ।
५. जीवक वृक्ष ।
६. नारियल ।
७. कैथ ।
७. रीठा करंज ।
९. दही । १० चंदन । ११ सोना ।
१२. सिंदूर ।
१३. अभिषेकार्थ विभिन्न तीर्थो से एकत्रित किया हुआ जल (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मङ्गल्य mf(आ)n. auspicious, lucky, conferring happiness, Kauś.; Mn.; MBh. &c.
beautiful, pleasing, agreeable, MW.
pious, pure, holy, Uttarar.
मङ्गल्य m. Cicer Lens, Suśr.
Aegle Marmelos, Sāh.
Ficus Religiosa, L.
Ficus Heterophylla, L. (correctly मङ्गलार्हा)
the cocoa-nut tree, L.
Feronia Elephantum, L.
a species of Karañja, L.
= जीवक, L.
N. of a serpent demon, Buddh.
मङ्गल्य n. an auspicious prayer, MārkP.
any ausp˚ thing, Gaut.; Suśr.; Var. (sg. collectively, Hcat.)
bathing with the juice of all medicinal plants, L.
water brought from various sacred places for the consecration of a king &c., MW.
sour curds, L.
sandal wood, L.
a kind of Agallochum, L.
gold, L.
red lead, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (773,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मंगल्य a. [मंगलाय हितं यत्] 1 Auspicious, fortunate, happy, lucky, prosperous; Ms. 2. 31. --2 Pleasing, agreeable, beautiful. --3 Holy, pure, pious; त्रिलोकीमं गल्यां U. 4. 10. --ल्य 1 The sacred fig-tree. --2 The cocoanut tree. --3 A sort of pulse. --4 The Bilva tree. --ल्या 1 A species of fragrant sandal. --2 N. of Durgā. --3 A kind of aloe-wood. --4 A particular perfume. --5 A particular yellow pigment. --ल्यं 1 Auspicious water for the coronation of a king (brought from various holy places). --2 Gold. --3 Sandal-wood. --4 Red lead. --5 Sour curds.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0831-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मङ्गल्य न० मङ्गलाय हितं यत् । १ चन्दने २ मङ्गलागुरुणि ३ स्वर्णे ४ सिन्दूरे राजनि० ५ दध्नि च । ६ रुचिरे त्रि० हेम० ७ मङ्गलकरे त्रि० मेदि० । “सर्वमङ्गलमङ्गल्ये” इति देवीमा० । ८ षश्वत्थे ९ बिल्वे १० जीरके० ११ मसूरके च पु० मेदि० १२ नारिकेले १३ कपित्थे १४ रीठाकरञ्जे च पु० राजनि० । १५ त्रायमाणौषधौ पु० धरणिः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4715,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मङ्गल्यं, क्ली, (मङ्गलाय साधु इति । मङ्गल + “तत्र साधुः ।” ४ । ४ । ९८ । इति यत् ।) दधि । इति मेदिनी । ये, १०१ ॥ चन्दनम् । मङ्गल्यागुरु । स्वर्णम् । सिन्दूरम् । इति राज- निर्घण्टः ॥
मङ्गल्यं, त्रि, (मङ्गलाय साधु । मङ्गल + यत् ।) शिवकरम् । इति मेदिनी । ये, १०१ ॥ (यथा, उत्तरचरिते । ७ म अङ्के । “पाप्मभ्यश्च पुनाति वर्द्धयति च श्रेयांसि येयं कथा । मङ्गल्या च मनोहरा च जगतो मातेव गङ्गेव च ॥” यथाच, महाभारते । १ । १ । २४ । मङ्गल्यं मङ्गलं विष्णुं वरेण्यमनघं शुचिम् । नमस्कृत्य हृषीकेशं चराचरगुरुं हरिम् ॥”) रुचिरम् । इति हेमचन्द्रः ॥ साधुः । इति धरणिः ॥
मङ्गल्यः, पुं, (मङ्गलाय साधुः । मङ्गल + “तत्र साधुः ।” ४ । ४ । ९८ । इति यत् ।) त्राय- माणा । अश्वत्थः । विल्वः । मसूरकः । इति मेदिनी । ये, १०० ॥ जीवकः । नारिकेलः । कपित्थः । रीठाकरञ्जः । इति राजनिर्घण्ठः ॥ (जीव इति ख्यातः शाकषिशेषः । तत्पर्य्यायो यथा, -- “जीवन्ती जीवनी जीवा जीवर्न या मधुस्रवा । [] मङ्गल्यनामधेया च शाकश्रेष्ठा पयस्विनी ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-566-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें