🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:17:18 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

संत
saṃta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
संत १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ सन्त] संहतल । अंजलि । अँजुरी [को॰] ।
संत पु † २ वि॰ [सं॰ शान्त] दे॰ शांत । उ॰—राए बधिअउँ संत हुअ रोस, लज्जाइए निञ मनहि मन ।—कीर्ति॰, पृ॰ १८ ।
संत ३ संज्ञा पुं॰ [सं॰ सत् शब्द के कर्ताकारक का बहुवचन]
१. साधु, संन्यासी, विरक्त या त्यागी पुरुष । महात्मा । उ॰—या जग जीवन को है यहै फल जो छल छाँडि भजै रघुराई । शोधि के संत महंतनहूँ पदमाकर बात यहै ठहराई ।—पदमाकर (शब्द॰) ।
२. हरिभक्त । ईश्वर का भक्त । धार्मिक पुरुष ।
३. एक प्रकार का छंद जिसके प्रत्येक चरण में २१ मात्राएँ होती हैं ।
४. साधुओं को परिभाषा में वह संप्रदायमुक्त साधु या संत जो विवाह करके गृहस्थ बन गया हो ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सन्त m. = संह-तल, L.
N. of a son of Satya, MBh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1141,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
संतः The two hands opened and the palms joined together.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1086-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सन्त पु० सन--बा० त । सहतले शब्दर० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5211,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सन्तः, पुं, संहतलः । इति शब्दचन्द्रिका ॥ सच्छ- ब्दस्य प्रथमाबहुवचनान्तरूपञ्च ॥ (यथा, रघुः । १ । १० । तं सन्तः श्रोतुमर्हन्ति सदसद्व्यक्तिहेतवः । हेम्नः संलक्ष्यते ह्यग्नौ विशुद्धिः श्यामिकापि वा ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-238-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "संत" आता है (18)
वतंड साधु । संत । महात्मासाधो धार्मिक पुरुष । संत । साधुदुरवेस पु † संज्ञा पुं॰ दरवेश । संत । फकरीशुल्वल संत । ऋषिसत्यवचा ऋषि । संतविष्णुजन संत । महात्मा । तपस्वीकुटप अन्न की एक नाप । कुडवसाधु वह जिसका जन्म उत्तम कुल में हुआ हो । कुलीन । आर्यवैरंगिक वह जिसने समग्र इच्छाओं और वासनाओं का दमन कर लिया हो । इंद्रियनिग्रही ।…वादिश विद्वान् पुरुष । विद्याव्यसनीनिर्लिप्त राग द्वेष आदि से मुक्त । जो किसी विषय में आसक्त न होश्रुतकीर्ति जिसकी कीर्ति प्रसिद्ध हो । कीर्तियुक्तसुखी सुख से युक्त । जिसे किसी प्रकार का कष्ट न हो, सब प्रकार का सुख हो । आन…पापमोचन पापों का नाश करने की क्रिया । पाप का प्रक्षालनविद्वज्जन विद्वन् या कुशल व्यक्तिअबधू पु वि॰ अज्ञानी । अबोध । मूर्खमसकीन पु † वि॰विश्ववेदा सर्वज्ञ । सब कुछ जाननेवाला
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें