🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:03:03 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

शांत
śāṃta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शांत १ वि॰ [सं॰ शान्त]
१. जिसमें वेग, क्षोभ या क्रिया न हो । ठहरा हुआ । रुका हुआ । बंद । जैसे,—अंधड़ शांत होना, उपद्रव शांत होना, झगड़ा शांत होना ।
२. (कोई पीड़ा, रोग, मानसिक वेग आदि) जो जारी न हो । बंद । मिटा हुआ । जैसे,—क्रोध शांत होना, पीड़ा शांत होना, ताप शांत होना ।
३. जिसमें क्रोध आदि का वेग न रह गया हो । जिसमें जोश न रह गया हो । स्थिर । जैसे,—जब हमने समझाया, तब वे शांत हुए ।
४. जिसमें जीवन को चेष्टा न रह गई हो । मृत । मरा हुआ ।
५. जो चंचल न हो । धीर । उग्रता या चंचलता से रहिस । सौम्य । गंभीर । जैस,—शांत प्रकृति, शांत आदमी ।
६. मौन । चुप । खामोश ।
७. जिसने मन और इंद्रियों के वेग को रोका हो । मनोविकारों से रहित । रागादिशून्य । जितेंद्रिय ।
८. उत्साह या तत्परतारहित । जिसमें कुछ करने की उमंग न रह गई हो । शिथिल । ढाला ।
९. हारा हुआ । थका हुआ । श्रांत ।
१०. जो दहकता न हो । बुझा हुआ । जैसे,—अग्नि शांत होना ।
११. विघ्न-बाधा-रहित । स्थिर ।
१२. जिसकी घबराहट दूर हो गई हो । जिसका जो ठिकाने हो गया हो । स्वस्यचित्त ।
१३. जिसपर असर न पड़ा हो । अप्रभावित ।
१४. निःशब्द । सुनसान । जसे, शांत तपोवन(को॰) ।
१५. पूत । पावत्रोकृत (को॰) ।
१६. शुभ (को॰) ।
१७. (अस्त्र, श्स्त्र, आदि) जिसका प्रभाव नष्ट कर दिया गया हो । प्रभावविहीन किया हुआ (को॰) ।
शांत २ संज्ञा पुं॰
१. काव्य के नौ रसों मे से एक रस जिसका स्थायी भाव 'निर्वेद' (काम, क्रोधादि वेगों का शमन) है । विशेष—इस रस में संसार की आनत्यता, दुःखपूर्णता, असारता आदि का ज्ञान अथवा परमात्मा का स्वरूप आलंबन होता है; तपोवन, ऋषि, आश्रम, रमणीय तीर्थादि, साधुओं का सत्सग आदि उद्दीपन, रोमांच आदि अनुभाव तथा निर्वेद, हष, स्मरण, मति, दया आदि संचारी भाव होते हैं । शांत का रस कहने में यह वाधा उपस्थित का जाती है कि यदि सब मनोविकारों का शमन ही शांत रस है, तो विभाव, अनुभाव और संचारी द्वारा उसकी निष्पत्ति कैसे हो सकती है । इसका उत्तर यह दिया जाता है कि शांत दशा में जो सुखादि का अभाव कहा गया, है, वह विषयजन्य सुख का है । योगियों को एक अलौकिक प्रकार का आनंद होता है जिसमें सचारी आदि भावों की स्थिति हो सकता है । नाटक में आठ ही रस माने जाते हैं; शांत रस नहीं माना जाता । कारण यही कि नाटक में आभनय क्रिया ही मुख्य है, अतः उसमें 'शांत' का समावेश (जिसमें क्रिया, मनाविकार आदि की शांति कही जाती है) नहीं हो सकता । पर बाद के विवेचकों ने नाटय में भी शांत रस की स्थिति मान्य ठहराई है ।
२. इंद्रियनिग्रही । योगी । विरक्त पुरुष ।
३. मनु का एक पुत्र ।
४. संतोषण । सांत्वन । तुष्टि करना । तोषना ।
५. शांति । निस्तबध्ता (को॰) ।
शांत ३ अव्य॰ बस बस । ऐसा नहीं । छिः छिः । अधिक नहीं आदि अर्थों का सूचक अव्यय [को॰] ।
शांत गुण वि॰ [सं॰ शान्तगुण] मरा हुआ । मृत [को॰] ।
शांत चेता वि॰ [सं॰ शांतचेतस्] शांतात्मा । स्तिर मनवाला [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. शान्त mfn. (perhaps always w.r. for 1. शात, q.v.) = शानित, L.
thin, slender, Hariv.; R. (Sch.)
2. शान्त mfn. (fr. √ 1. शम्) appeased, pacified, tranquil, calm, free from passions, undisturbed, Up.; MBh. &c.
soft, pliant, Hariv.
gentle, mild, friendly, kind, auspicious (in augury; opp. to दीप्त), AV. &c. &c.
abated, subsided, ceased, stopped, extinguished, averted (शान्तम् or धिक् शान्तम् or शान्तम् पापम्, may evil or sin be averted! may God forfend! Heaven forbid! not so!), ŚBr.; MBh.; Kāv. &c.
rendered ineffective, innoxious, harmless (said of weapons), MBh.; R.
come to an end, gone to rest, deceased, departed, dead, died out, ib.; Ragh.; Rājat.
purified, cleansed, W.
शान्त m. an ascetic whose passions are subdued, W.
tranquillity, contentment (as one of the Rasas q.v.)
N. of a son of Day, MBh.
of a son of Manu Tāmasa, MārkP.
of a son of Śambara, Hariv.
of a son of Idhma-jihva, BhP.
of a son of Āpa, VP.
of a Devaputra, Lalit.
शान्त n. tranquillity, peace of mind, BhP.
N. of a Varṣa in Jambu-dvīpa, ib.
N. of a Tīrtha, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1064,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शांत p. p. [शम्-क्त] 1 Appeased, allayed, calmed, satisfied, pacified; R. 12, 20. --2 Cured, alleviated; शांतरोगः. --3 Abated, subsided, put an end to, removed, extinguished; शांतरथक्षोभपरिश्रमं R. 1. 58; 5. 47; शांतार्चिषं दीपमिव प्रकाशः Ki. 17. 16. --4 Ceased, stopped; शांतमृगप्रचारं Ku. 3. 42. --5 Dead, deceased. --6 Stilled, hushed. --7 Calm, quiet, undisturbed, tranquil, still; शांतमिदमाश्रमपदं Ś. 1. 16; 4. 19. --8 Tamed; R. 14. 79. --9 Free from passions, at ease, contented. --10 Shaded. --11 Gentle; शांतानुकूलपवनश्च शिवश्च पंथाः Ś. 4. 10. --12 Purified. --13 Meek, humble. --14 Auspicious (in augury); (the phrase शांतं पापं, which is sometimes repeated, means ‘oh, no!’ 'how can it be’, ‘God forbid such an untoward or unlucky event’; Ś. 5; Mu. 1). --तः 1 A man who has subdued his passions, an ascetic. --2 Tranquillity, quietism, the sentiment of quietism, the predominant feeling of which is indifference to worldly objects and pleasures; see निर्वेद and रस. --तं Appeasing, pacifying. --तं ind. Enough, no more, not so, for shame, hush!, god (heaven) forbid!; शांतं कथं दुर्जनाः पौरजानपदाः U. 1; तामेव शांतमथवा किमिहोत्तरेण 3. 26. --Comp. --आत्मन्, --चेतस् a. calm, tranquil-minded, sedate or composed in mind. --तोय a. having still waters. --रसः the sentiment of quietism; see शांत above.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1040-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शान्त त्रि० शम--क्त । १ शमयुक्ते २ अभियुक्ते च शम- णिच्--क्त नि० । ३ शान्तिं गमिते त्रि० । ४ निर्वेदस्थायि० भावके रसभेदे पु० मेदि० । ५ लोमपादराजकन्यायाम्, ऋष्यशृङ्गपत्न्यां ६ शमीभेदे च स्त्री राजनि० । शान्तरसनिरूपणं सा० द० ३ प० यथा “शान्तः शमस्थायिभाव उत्तमप्रकृतिर्मतः । कुन्देन्दुसुन्दर- च्छायः श्रीनारायणदैवतः । अनित्यत्वादिनाऽशेषवस्तु- [] निःसारता तु या । परमात्मस्वरूपं वा तस्यालम्बन- मिष्यते । । पुण्याश्रमहरिक्षेत्रतीर्थरभ्यवनादयः । महा- पुरुषसङ्गाद्यास्तस्योद्दीपनरूपिणः । रोमाञ्चाद्याश्चानुभा- वास्तथा स्युर्व्यभिचारिणः । निर्वेदहर्षस्मरणमतिभूत- दयादयः । निरहङ्काररूपत्वाद्दयावीरादिरेष नो” । दयावीरादौ हि जीमूतवाहनादौ अन्तरा मलयवत्या- द्यनुरागादेरन्ते च विद्याधरचक्रवर्त्तित्वाद्याप्तेर्दर्शनाद- हङ्कारोपशमो म दृश्यते । शान्तस्तु सर्वप्रकारेणाहङ्कार- प्रशमैकरूपत्वान्न तत्रान्तर्भावमर्हति । अतश्च नागानन्दे शान्तरप्रधानत्वमपास्तम्” । ननु “न यत्र दुःखं न सुखं न चिन्ता ब द्बेषरागौ न च काचिदिच्छा । रसः स शान्तः कथितो मुनीन्द्रैः सर्वेषु भावेषु शमप्रमाणः” इत्येवंरूपस्य शान्तस्य मोक्षावस्थायामेवात्मरूपापत्तिल- क्षणायां प्रादुर्भावात् तत्र सञ्चार्य्यादीनामभावात् कथं रसत्वमित्युच्यते । “युक्तवियुक्तदशायामवस्थितो यः शमः स एव यतः रसतामेति तदस्मिन् सञ्चार्य्यादेः स्थितिश्च न विरुद्धा” । यश्चास्मिन् सुखाभावोऽप्युक्तस्तस्य वैषायिकसुखपरत्वान्न विरोधः । उक्तं हि “यच्च कामसुखं लोके यच्च दिव्यं महासुखम् । तृष्णाक्षय- सुखस्यैते नार्हतः षोडशीं कलाम् । सर्वाकारमहङ्कार- रहितत्वं व्रजन्ति चेत् । अत्रान्तर्भावमर्हन्ति दयावीरा- दयस्तदा” । आदिशब्दात् धर्मबीरदानवीरदेवताविषय- रतिप्रभृतयः” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5097-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शान्तः, त्रि, (शम + क्तः । “वा दान्तशान्तेति ।” ७ । २ । २७ । इति निपातितः ।) उपशमं प्रापितः । प्राप्तोपशमः । इति भरतः ॥ तत्- पर्य्यायः । शमितः २ । इत्यमरः ॥ श्रान्तः ३ जितेन्द्रियः ४ । इति हेमचन्द्रः ॥ शमान्वितः ५ । इति मेदिनी ॥
शान्तः, पुं, अभियुक्तः । रसभेदः । इति मेदिनी ॥ शान्तरसस्य लक्षणादि यथा, -- “शान्तः शमः स्थायिभाव उत्तमप्रकृतिर्मतः । कुन्देन्दुसुन्दरच्छायः श्रीनारायणदैवतः ॥ अनित्यत्वादिनाशेषवस्तुनिःसारता तु या । परमाथस्वरूपं वा तस्यालम्बनमिष्यते ॥ पुण्याश्रमहरिक्षेत्रतीर्थरम्यवनादयः । महापुरुषसङ्गाद्यास्तस्योद्दीपनरूपिणः ॥ रोमाञ्चाद्याश्चानुभावास्तथा स्युर्व्यभिचारिणः । निर्व्वेदहर्षस्मरणमतिभूतदयादयः ॥” यथा, -- “रथ्यान्तश्चरतस्तथा धृतजरत्कन्था नवस्या- ध्वगैः सत्रासञ्च सकौतुकञ्च सदयं दृष्टस्य तैर्नागरैः । निर्व्वीजीकृतचित्सुधारसमुदा निद्रायमाणस्य मे निःशङ्कं करटः कदा करपुटी भिक्षां विलुण्ठि- ष्यति ॥” पुष्ठिस्तु महाभारतादौ द्रष्टव्या । “निरहङ्काररूपत्वात् दयावीरादिरेष नो ।” दयावीरादौ हि जीमूतवाहनादौ अन्तरा मलयवत्याद्यनुरागादेरन्ते च विद्याधरचक्रवर्त्ति- त्वाद्याप्तेर्दर्शनादहङ्कारोपशमो न दृश्यते । शान्तस्तु सर्व्वप्रकारेणाहङ्कारप्रशमैकरूपत्वान्न तत्रान्तर्भावमर्हति । अतश्च नागानन्दे शान्त- रसप्रधानत्वमपास्तम् । ननु । “न यत्र दुःखं न सुखं न चिन्ता न द्वेषरागौ न च काचिदिच्छा । रसः स शान्तः कथितो मुनीन्द्रैः सर्व्वेषु भावेषु समप्रभाणः ॥” इत्येवंरूपस्य शान्तस्य मोक्षावस्थायामेवात्म- स्वरूपापत्तिलक्षणायां प्रादुर्भावात् । तत्र सञ्चार्य्यादीनामभावात् कथं रसत्वमित्युच्यते युक्तवियुक्तदशायामवस्थितो यः शमः स एव [] यतः रसतामेति तदस्मिन् सञ्चार्य्यादेः स्थितिश्च न विरुद्धा । यश्चास्मिन् सुखाभावोऽप्युक्तस्तस्य वैषयिकसुखपरत्वान्न विरोधः । उक्तं हि । “यच्च कामसुखं लोके यच्च दिव्यं महासुखम् । तृष्णाक्षयसुखस्यैते नार्हतः षोडशीं कलाम् ॥ सर्व्वाकारमहङ्काररहितत्वं व्रजन्ति चेत् । अत्रान्तर्भावमर्हन्ति दयावीरादयस्तदा ॥” आदिशब्दात् धर्म्मवीरदानवीरदेवताविषय- रतिप्रभृतयः । तत्र देवताविषया रतिर्यथा, -- “कदा वाराणस्यामिह सुरधुनीरोधसि वसन् वसानः कौपीनं शिरसि निदधानोऽञ्जलिपुटम् । अये गौरीनाथ त्रिपुरहर शम्भो त्रिनयन प्रसीदेति क्रोशन्निमिषमिव नेष्यामि दिवसान् ॥” इति साहित्यदर्पणे ३ परिच्छेदः ॥
शान्तं, [म्] व्य, वारणम् । इति मेदिनी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-046-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "शांत" आता है (60)
श्रांत जितेंद्रिय । शांततितिक्षु क्षमाशील । शांत । सहिष्णुविश्रब्ध जो उद्धत न हो । शांतअक्षीब जो मतवाला न हो । चैतन्य । धीर । शांतअक्षोभ क्षोभ का अभाव । अनुद्वेग । शांति । दृढ़ता । धीरता । स्थिरताअक्षोभ्य धीर । शांत । गंभीरअनुत्सुक जो उत्सुक न हो । सामान्य । शांत । उत्कंठ न दिखानेवालाअनुद्विग्न निश्चिंत । शांत । चिंतामुक्त । आशंकारहितअतप जोतप्त नहो । ठंढा । शांतअचंड जो चंड न हो । उग्रता रहित । शांत । सुशील । सौम्यअकूज चुप । कूजन रहित । शांतमूकित शांत । मौनअकामहत जो काम से प्राभावित न हो । अक्षुब्ध । शांत । जो काम से आहत न होसुशांत अत्यंत शांत । स्थिरअविवादी विवाद न करनेवाला । शांतनिष्कूज कूजनरहित । जहाँ किसी प्रकार का शोरगुल न होता हो । शांतविक्रोध शांत । क्रोधहीनव्युपरत शांत । निश्चल । रूद्धसुचित्त जिसका चित्त स्थिर हो । स्थिरचित्त । शांतशमप्रधान जिसमें शम की प्रधानता हो । जो शम को ही मुख्य मानता हो । शांत । विषयराग…निर्वापित शांत । बुझा हुआअरोर पु वि॰ रोर रहित । शांतशमधर शांतिपरायण । शांतअतापी पु वि॰ तापरहित । दु:खरहित । शांतअतिकोप क्रोधरहित । शांतसंजीदा जिसके व्यवहार या विचारों में गंभीरता हो । गंभीर । शांतशीतल ठंढा । सर्द । गरम का उल्टातिमित निश्चल । अचल । स्थिरशिष्ट जो अच्छी तरह धर्म का आचरण करता हो । घर्मशीलसौम्य सोम लता संबंधीस्थिर होना । डटना । ठहरना । स्तंभित होना । जैसे—(क) उनकी आँख वहाँ गड़ी है । …स्वैर अपने इच्छानुसार चलनेवाला । मनमाना काम करनेवाला । स्वच्छंद । स्वतंत्र ।…निर्वाण बुझा हुआ (दीपक अग्नि, आदि)स्तिमित भीगा हुआ । तर । नम । आर्द्रनिर्व्यथन पीडा़ से मुक्तउरल पच्छिमी पंजाब और हजारा की एक भेड़ जिसे दाढ़ी होती हैशमित जिसका शमन किया गया होअविकल जो विकल न हो । ज्यों का त्योंसुवेल त्रिकूट पर्वत का नाम, जो रामायण के अनुसार समुद्र के किनारे लंका में था…अद्वेष द्धेषरहित । जो वैर न रखेअनुद्धत जो उद्धत न हो । अनुग्रनिर्वात जहाँ हवा न हो । जहाँ हवा का झोंका न लग सकेप्रशांत चंचलतारहित । स्थिरविश्रांत जिसने विश्राम कर लिया हो । जो थकावट उतार चुका होजितेंद्रिय जिसने अपनी इंद्रियों को जीत लिया हो । विशेष—मनुस्मृति में ऐसे पुरुष कौ…अरव शोरगुल रहित । रवरहित । शाँतअयुव असंबद्धअमत्त मदरहीतवीतराग वह जिसने राग या आसक्ति आदि का परित्याग कर दिया हो । वह जो निस्पृह हो ग…गरु † वि॰हलीम मटर के डंठल जो बंबई की ओर काटकर चौपायों को खिलाए जाते हैंधर्मपरिणाम योग दर्शन के अनुसार सब भूतों और इंद्रियों के रूप या स्थिति से दूसरे रू…थिर जो चलता या हिलता डोलता न हो । ठहरा हुआ । अचलरफा दूर किया हुआ । मिटाया हुआ । समाप्त या पूरा किया हुआअछोभ पु वि॰अछोह पु † संज्ञा पुं॰ठंढा जिसमें उष्णता या गरमी का इतना अभाव हो कि उसका अनुभव शरीर को विशेष रूप …अदुंद पु वि॰निचला नीचे का नीचेवाला । जेसे, निचला भागसुचिती † वि॰
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें