🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:39:36 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

सौम्य
saumya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
बुध के नाम (1.3.28) रौहिणेय · बुध
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सौम्य १ वि॰ [सं॰] [वि॰ स्त्री॰ सौम्या, सौम्यी]
१. सोम लता संबंधी ।
२. सोमदेवता संबंधी ।
३. चंद्रमा संबंधी ।
४. शीतल और स्निग्ध । ठंढा और रसीला ।
५. गंभीर और कोमल स्वभाव का । सुशील । शांत । नम्र ।
६. उत्तर की ओर का ।
७. मांगलिक । शुभ ।
८. प्रफुल्ल । प्रसन्न ।
९. मनोहर । प्रिय- दर्शन । सुंदर ।
१०. उज्वल । चमकीला ।
सौम्य २ संज्ञा पुं॰
१. सोम यज्ञ ।
२. चंद्रमा के पुत्र, बुध ।
३. बाह्मण ।
४. भक्त । उपासक ।
५. बायाँ हाथ ।
६. गूलर । उदुंबर ।
७. यज्ञ के यूप का नीचे से पंद्रह अरत्नि का स्थान ।
८. लाल होने के पूर्व की रक्त की अवस्था । (आयुर्वेद) ।
९. पित्त ।
१०. मार्गशीर्ष मास । अगहन ।
११. साठ संवत्सरों में से एक । विशेष—इस संवत्सर में अनावृष्टि, चूहे, टिड्डी आदि से फसल को हानि पहुँचती, रोग फैलता और राजाओं में शत्रुता होती है ।
१२. ज्योतिष में सातवें युग का नाम ।
१३. ब्राह्मणों के पितरों का एक वर्ग ।
१४. एक कृच्छ्र या कठिन व्रत ।
१५. वृष, कर्कट, कन्या, वृश्चिक, मकर और मीन राशि ।
१६. एक द्वीप का नाम । (पुराण) ।
१७. सुशीलता । सज्जनता । भलमनसाहत ।
१८. मृगशिरा नक्षत्र ।
१९. बाईं आँख । वाम नेत्र ।
२०. हथेली का मध्य भाग ।
२१. दिव्यास्त्र । उ॰—सत्य अस्त्र मायास्त्र महाबल घोर तेज तनुकारी । पुनि पर तेज विकर्षण लीजै सौम्य अस्त्र भयहारी ।—रघुराज (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सौम्य mf(ई or आ)n. mf(ई later आ; once in RV. सौम्या)n. (once in AV. सौम्य) relating or belonging to Soma (the juice or the sacrifice or the moon-god), connected or dealing with Soma, having his nature or qualities &c., RV. &c. &c.
cool and moist (opp. to आग्नेय, ‘hot and dry’), Br.; Hariv.; Suśr.
northern (एन, ‘to the north’), Hariv.; VarBṛS.
‘resembling the moon’, placid, gentle, mild (सौम्य voc. = ‘O gentle Sir!’ ‘O good Sir!’ ‘O excellent man!’ as the proper mode of addressing a Brāhman, Mn. ii, 125), ŚBr. &c. &c.
auspicious (said of birds, planets &c.; esp. of the Nakṣatras Mṛga-śiras, Citrā, Anurādhā, and Revatī), R.; VarBṛS.; Hariv.; ŚārṅgS.
happy, pleasant, cheerful, MW.
सौम्य m. a Soma sacrifice, L.
an adherent, worshipper, BhP.
a Brāhman, L.
patr. of Budha or the planet Mercury, VarBṛS.
of the Vedic Ṛṣi Budha (author of RV. x, 1), RAnukr.
the left hand, Hcat.
Ficus Glomerata, L.
the fifteenth cubit (अरत्नि) from the bottom or the third from the top of the sacrificial post, L.
(in anat.) the blood before it becomes red, serum, W.
the gastric juice, MW.
the month Mārgaśīrṣa, Hcat.
N. of the 43rd (or 17th) year in the 60 years' cycle of Jupiter, VarBṛS.
(pl.) the people of Soma, ŚāṅkhGṛ.
a partic. class of deceased ancestors, Mn. iii, 199
सौम्य m. n. a partic. penance (see -कृच्छ्र), Yājñ.; GāruḍaP.
सौम्य m. N. of a Dvīpa of the earth or of Bharatavarṣa, Pur.
of the 7th astrol. Yuga, Jyot.
सौम्य (अम्), n. the nature or condition of Soma, AV.
gentleness, MBh.; Pañcat. the Nakṣatra Mṛga-śiras (presided over by the Moon), MaitrUp.; Hariv. (accord. to Nīlak. ‘Wednesday’)
the left eye, L.
the middle of the hand, L.
N. of the fifth Muhūrta, Cat.
(scil. अद्भुत) a partic. kind of omen or prodigy (occurring in the Diva or sky), MW.
सौम्य &c. See col. 1.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1254,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सौम्य a. (म्या or म्यी f.) [सोमो देवतास्य तस्येदं वा अण्] 1 Relating or sacred to the moon. --2 Having the [] properties of Soma. --3 Handsome, lovely, charming; pleasing, agreeable. --4 Gentle, soft, mild, placid; सरंभं मैथिलीहासः क्षणसौम्यां निनाय तां R. 12. 36; (the voc. सौम्य is often used in the sense of ‘good sir,’ ‘gentle sir,’ ‘good man’; प्रीतास्ति ते सौम्य चिराय जीव R. 14. 59; सौम्येति चाभाष्य यथार्थवादी 14. 44, Me. 49, Ku. 4. 35, Māl. 9. 25). --5 Auspicious. --6 Bright, brilliant. --म्यः 1 N. of Budha or the planet Mercury. --2 A proper epithet by which a Brāhmaṇa should be addressed; आयुष्मान्भव सौम्येति वाच्यो विप्रोऽभिवादने Ms. 2. 125. --3 A Brāhmaṇa. --4 The Udumbara tree. --5 Blood before it becomes red, serum. --6 The gastric juice. --7 N. of one of the nine divisions of the earth. --8 An auspicious planet. --9 A Brāhmaṇa drinking the Soma juice. --10 A kind of penance (सौम्यकृच्छ्र). --म्या 1 N. of Durgā. --2 The moon-plant. --m. pl. 1 N. of the five stars in Orion's head. --2 A particular class of Pitṛs or Manes; Ms. 3. 199. --Comp. --उपचारः a gentle measure, mild remedy. --कृच्छ्रः --च्छ्रं a kind of religious penance; cf. Y. 3. 322. --गंधी the Indian white rose. --ग्रहः a benign or auspicious planet. --धातुः the phlegmatic humour, phlegm. --नामन् a. having a pleasing or agreeable name; Ms. 3. 10. --वारः, --वासरः Wednesday.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1141-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सौम्य त्रि० सोमो देवताऽस्य तस्येदं वा ड्यण् । १ सोमदेवताके हविरादौः २ तत्सम्बन्धिनि । टित्त्वात् स्त्रियां ङीप् । सोम इव शाखादित्वात् य स्वार्थे अण् । ३ मनोहरे ४ प्रियदर्शने ५ अनुग्रे च त्रि० मेदि० ६ बुधे पु० अमरः । ततः स्वार्थिकाण्प्रणयाभावे सोम्योऽप्युभयत्र । “सदेव सोम्येदमग्र आसीत्” इति श्रुतिः । ह्योतिषोक्ते ७ शुभ- ग्रहं ८ वृषादिसमराशौ च ९ उडुम्बरवृक्षे राजनि० । १० भास्वरे त्रि० धरणिः । ११ सोमपायिनि विप्रे पु० शब्दमा० । अष्टादशद्वीपमध्ये १२ द्वीपभेदे पु० “गन्धर्वो वरुणः सौम्यः बहलः कङ्क एव च । कुमुदश्च कसेरुश्च नागो भद्रारक- स्तथा । चन्द्रेन्द्रमलयाः शङ्खयवाङ्गकगंभस्तिमान् । ताम्र ङ्गश्च कुमारी च तत्र द्वीपा दशाष्टभिः” शब्दमा० । [] १३ सौम्यकृच्छ्रे व्रतभेदे । “अतिकृच्छ्रः पर्णकृच्छ्रः सौम्यः कृच्छ्रोऽतिकृच्छ्रकः” प्रा० त० । सौम्यकृच्छ्रशब्दे दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5339-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सौम्यः, पुं, (सोमस्यापत्यं पुमान् । सोम + ष्यञ् । बुधग्रहः । इत्यमरः । १ । ३ । २६ ॥ (यथा, बृहत्संहितायाम् । ५ । ६० । “पश्यन् ग्रस्तं सौम्यो घृतमधुतैलक्षयाय राज्ञाञ्च ॥” [] सोम इव सोम्यः । ततः प्रज्ञाद्यण् ।) विप्रः । इति शब्दमाला ॥ उडुम्बरवृक्षः । इति राज- निर्घण्टः ॥ वृषकर्क्कटकन्यावृश्चिकमकरमीन- राशयः । यथा, -- “क्रूरोऽथ सौम्यः पुरषोऽङ्गना च ओजोऽथ युग्मं विषमः समश्च । चरस्थिरद्व्यात्मकनामधेया मेषादयोऽमी क्रमशः प्रदिष्टाः ॥” इति ज्योतिस्तत्त्वम् ॥ भूखण्डविशेषः । यथा, -- “गन्धर्व्वो वरुणः सौम्यो बहवः कङ्ख एव च । कुमुदश्च कसेरुश्च नागो भद्रारकस्तथा ॥ चन्द्रेन्द्रमलयाशङ्खयवाङ्गकगभस्तिमान् । ताम्राकुश्च कुमारी च तत्र द्वीपदशाष्टभिः ॥” इति शब्दमाला ॥ सौम्यकृच्छ्रव्रतम् । यथा, -- “प्राजापत्यः सान्तपनः शिशुकृच्छ्रः पराककः । अतिकृच्छ्रः पर्णकृच्छ्रः सौम्यः कृच्छ्रातिकृ- च्छ्रकः ॥” सौम्यः सौम्यकृच्छ्रः । इति प्रायश्चित्ततत्त्वम् ॥ (पितृगणविशेषः । यथा, मनुः । ३ । १९९ । “अग्निदग्धानग्निदग्धान् काव्यान् वर्हिषदस्तथा अग्निष्वात्तांश्च सौम्यांश्च विप्राणामेव निर्द्दिशेत् ॥
सौम्यः, त्रि, (सोमो देवतास्य । सोम + “सोमात् ट्यण् ।” ४ । २ । ३० । इति ट्यण् ।) सोम- दैवतः । अनुग्रः । मनोज्ञः । इति मेदिनी ॥ (यथा रघुः । १२ । ३६ । “संरम्भं मैथिलीहासः क्षणसौम्यां निनाय ताम् । निवातस्तिमितां वेलां चन्द्रोदय इवोदधेः ॥” भक्तः । यथा, भागवते । २ । ४ । २३ । “नमस्तस्मै भगवते वासुदेवाय वेधसे । पपुर्ज्ञानमयं सौम्या यन्मु खाम्बुरुहासवम् ॥”) भास्वरः । इति धरणिः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-425-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सौम्य" आता है (14)
श्लक्ष्ण कोमल । मृदु । सौम्य । जैसे, शब्दअभयंकर जो भयंकर न हो । सौम्यअचंड जो चंड न हो । उग्रता रहित । शांत । सुशील । सौम्यअदृप्त दर्प या अभिमानशुन्य । निरभमान । सीधा सादा । सौम्यअकराल जो भयंकर न हो । सौम्य । सुंदर । अच्छाधार जोर से पानी बरसना । जोर की वर्षाअघोर जो भीषण या भयंकर न हो (को॰)शांत जिसमें वेग, क्षोभ या क्रिया न हो । ठहरा हुआ । रुका हुआ । बंद । जैसे,—अ…स्वैर अपने इच्छानुसार चलनेवाला । मनमाना काम करनेवाला । स्वच्छंद । स्वतंत्र ।…वृश्चिक बिच्छू नामक प्रसिद्ध कीड़ा जिसके डंक में बहुत तेज जहर होता है । विशेष …अनुद्धत जो उद्धत न हो । अनुग्रइदावत्सर बृहस्पति की गति के अनुसार प्रत्येक ६० वर्ष में १२ यगु होता है और प्रत्…विश्रांत जिसने विश्राम कर लिया हो । जो थकावट उतार चुका होअनुद् भट वि॰ मृदु स्वभाववाला । अधृष्ट
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें