🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:02:14 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

स्वैर
svaira
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
स्वैर १ वि॰ [सं॰]
१. अपने इच्छानुसार चलनेवाला । मनमाना काम करनेवाला । स्वच्छंद । स्वतंत्र । स्वाधीन । यथेच्छाचारी ।
२. मंथर । शांत । सौम्य । मंद ।
३. अनुद्योगी । सुस्त । आलसी (को॰) ।
४. यथेच्छ । मनमाना । ऐच्छिक ।
स्वैर २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. स्वच्छंदता । स्वेच्छता
२. यथेच्छता [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्वैर mf(आ)n. (prob. fr. स्व + ईर, ‘going, moving’) going where one likes, doing what one likes, self-willed, wilful, independent, unrestrained, L.
walking slowly or cautiously, Kāv.
voluntary, optional, MW.
स्वैर (अम्), n. wilfulness, ib.
स्वैर &c. See p. 1279, col. 1.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1279,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्वैर a. [स्वस्य ईरम् ईर्-अच् वृद्धिः] 1 Following one's own will or [] fancy, self-willed, wanton, uncontrolled, unrestrained; बद्धमिव स्वैरगतिर्जनमिह सुखसंगिनमवैमि Ś. 5. 11; अव्याहतैः स्वैरगतैः स तस्याः R. 2. 5. --2 Free, unreserved, confidential; as in स्वैरालाप Mu. 4. 8. --3 Slow, mild, gentle; Mu. 1. 2. --4 Dull, lazy. --5 Dependent on one's will, voluntary, optional. --रं Wilfulness, wantonness. --रं ind. 1 At will or pleasure, as one likes, at perfect ease; सार्थाः स्वैरं स्वकीयेषु चेरुर्वेश्मस्विवाद्रिषु R. 17. 64. --2 Of one's own accord, spontaneously. --3 Slowly, gently, mildly; U. 3. 2. --4 Lowly, in an under-tone. inaudibly, (opp. स्पष्ट); पश्चात्स्वैर गज इति किल व्याहृतं सत्यवाचा Ve. 3. 9. --Comp. --आलापः confidential talk. --वृत्त, --वृत्ति, --आचार a. acting as one likes, following one's own will, self-willed.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1163-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्वैर न० स्वस्य ईरम् ईर--अच् वृद्धिः । १ स्वेच्छायाम् २ तद्वति ३ मन्दे च त्रि० मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5393,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्वैरः, त्रि, (स्वेन स्वातन्त्र्येण ईर्त्ते इति । ईर गतौ + अच् । “स्वादीरेरिणोः ।” ६ । १ । ८९ । इत्यस्य वार्त्तिकोक्त्या वृद्धिः ।) स्वच्छन्दः । (यथा, रघुः । २ । ५ । “अव्याहतैः स्वैरगतैः स तस्याः सम्राट् समाराधनतत्परोऽभूत् ।”) मन्दः । इति मेदिनी ॥ (यथा, महाभारते । ४ । ६६ । ४९ । “अथोत्तरः शुभैर्गन्धैर्माल्यैश्च विविधैस्तथा । आकीर्य्यमाणः संहृष्टो नगरं स्वैरमागमत् ॥” * ॥ वृथालापः । यथा, तत्रैव । १ । ४२ । २ । “नैवान्यथेदं भविता पितरेष ब्रवीमि ते । नाहं मृषा ब्रवीम्येव सैरेष्वपि कुतः शपन् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-498-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें