🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:15:00 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

स्थिर
sthira
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
स्थिर होना । डटना । ठहरना । स्तंभित होना । जैसे—(क) उनकी आँख वहाँ गड़ी है । (ख) तुम तो जहाँ जाते हो वहाँ गड़ जाते हो । उ॰—प्यारी कुच श्यामता डीठ गड़ी श्यामता पै कहैं हनुमान इन काहू को न चीन्ही है । (शब्द॰) ।
स्थिर १ वि॰ [सं॰]
१. जो चलता या हिलता डोलता न हो । निश्चल । ठहरा हुआ । जैसे,—(क) हम लोग देखते हैं कि पुथ्वी स्थिर है; पर वह एक घंटे में ५८ हजार मील चलती है । (ख) और लोग उठकर चले गए पर वह अपने स्थान पर स्थिर रहा ।
२. निश्चित । जैसे,—(क) उन्होंने कलकत्ते जाना स्थिर किया है । (ख) आप स्थिर जानिए कि वह कभी सफल न होगा ।
३. शांत । जैसे,—आप बहुत उत्तेजित हो गए हैं, जरा स्थिर होइए ।
४. दृढ़ । अटल । जैसे,—वे अपनी प्रतिज्ञा पर स्थिर हैं ।
५. स्थायी । सदा बना रहनेवाला । जैसे,—इस संसार में कीर्ति ही स्थिर रहती है ।
६. नियत । मुकर्रर । जैसे,—वहाँ चलने का समय स्थिर हो गया ।
७. विश्वस्त ।
८. धैर्ययुक्त । धीर (को॰) ।
९. जटित । नक्श । खचित । जड़ा हुआ (को॰) ।
१०. आचार- युक्त । आचारव्रती (को॰) ।
११. कठिन । ठोस (को॰) ।
१२. बली । उग्र । कठोरहृदय (को॰) ।
१३. मंद । धीमा । जैसे, स्थिरगति ।
स्थिर २ संज्ञा पुं॰
१. शिव का एक नाम ।
२. स्कंद के एक अनुचर का नाम ।
३. ज्योतिष में एक योग का नाम ।
४. ज्योतिष में वृष सिंह, वृश्चिक और कुंभ ये चार राशियाँ, जो स्थिर मानी गई हैं । विशेष—कहते हैं, इन राशियो में कोई काम करने से वह स्थिर या स्थायी होता है । जो बालक इनमें से किसी राशि में जन्म लेता है, वह स्थिर और गंभीर स्वभाववाला, क्षमाशील तथा दीर्धसूत्री होता है ।
५. देवता ।
६. साँड़ । वृष ।
७. मोक्ष । मुक्ति ।
८. वृक्ष । पेड़ ।
९. धौ । धव वृक्ष ।
१०. पहाड़ । पर्वत ।
११. कार्तिकेय का एक नाम (को॰) ।
१२. दृढ़ता । स्थिरता (को॰) ।
१३. शनि ग्रह
१४. एक प्रकार का छंद ।
१५. एक प्रकार का मंत्र जिससे शस्त्र अभिमंत्रित किए जाते थे ।
१६. जैन धर्मानुसार वह कर्म जिससे जीव को स्थिर अवयव प्राप्त होते हैं ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्थिर mf(आ)n. firm, hard, solid, compact, strong, RV. &c. &c.
fixed, immovable, motionless, still, calm, ŚBr.; MBh. &c.
firm, not wavering or tottering, steady, R.; VarBṛS.
unfluctuating, durable, lasting, permanent, changeless, RV. &c. &c.
stern, relentless, hard-hearted, Kum.
constant, steadfast, resolute, persevering (मनस् or हृदयं स्थिरं-√ कृ, ‘to steel one's heart, take courage’, R.; Kathās.)
kept secret, Vet.
faithful, trustworthy, Yājñ.; MBh. &c.
firmly resolved to (inf.), MBh.
settled, ascertained, undoubted, sure, certain, Mn.; MBh. &c.
स्थिर m. a partic. spell recited over weapons, R.
a kind of metre, VarBṛS.
N. of Śiva, MBh.
of one of Skanda's attendants, ib.
N. of a partic. astrol. Yoga, MW.
of certain zodiacal signs (viz. Taurus, Leo, Scorpio, Aquarius; so called because any work done under these signs is supposed to be lasting), ib. (L. also ‘a tree; Grislea Tomentosa; a mountain; a bull; a god; the planet Saturn; final emancipation’)
स्थिर (अम्), n. steadfastness, stubbornness, resistance (acc. with अव-√ तन् P. ‘to loosen the resistance of [gen.]’; Ā. ‘to relax one's own resistance, yield’; with आ-√ तन् Ā. ‘to offer resistance’), RV.
स्थिर &c. See p. 1264, col. 3.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1264,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्थिर a. [स्था-किरच्] (compar. स्थेयस्; superl. स्थेष्ठ) 1 Firm, steady, fixed; भावस्थिराणि जननांतरसौहृदानि Ś. 5. 2; स स्थाणुः स्थिरभक्तियोगसुलभो निःश्रेयसायास्तु वः V. 1. 1; Ku. 1. 30; R. 11. 19. --2 immovable, still, motionless; Ku. 2. 38. --3 Immoveably fixed; U. 1. 40. --4 Permanent, eternal, everlasting, Me. 55; Māl. 10. 25. --5 Cool, collected, composed, placid, calm. --6 Quiescent, free from passion. --7 Steady in conduct, steadfast. --8 Constant, faithful, determined. --9 Certain, sure. --10 Hard, solid. --11 Strong, intense. --12 Stern, relentless, hard-hearted; Ku. 5. 47. --रः 1 A god, deity. --2 A tree. --3 A mountain. --4 A bull. --5 N. of Śiva. --6 N. of Kārtikeya. --7 Final beatitude or absolution. --8 The planet Saturn. --9 N. of certain zodiacal signs (Taurus, Leo, Scorpio, and Aquarius.). --रा 1 The earth. --2 A strong-minded woman. --3 The silk-cotton tree. (स्थिरीकृ means {1} to confirm, strengthen, or to corroborate. {2} to stop, make fast. {3} to cheer up, console, comfort; Ś. 4. स्थिरीभू means {1} to become firm or steady. {2} to become calm or tranquil). --Comp. --अंघ्रिपः the marshy date-tree. --अनुराग a. firm in attachment, constant, in affection. [] --आत्मन्, --चित्त, --चेतस्, --धी, --बुद्धि --मति a. {1} firm-minded, steady in thought or resolve, resolute; R. 8. 22. {2} cool, calm, dispassionate. --आयुस्, --जीविन् a. long-lived, lasting. (--m.) the silk-cotton tree. --आरंभ a. firm in undertakings, persevering. --कुटृकः {1} a steady pulverizer. {2} a kind of common divisor (in algebra). --गंधः the champaka flower. --(धा) {1} the trumpet-flower. {2} the Ketakī plant. --छदः the birch tree. --छायः {1} a tree which gives shelter to travellers. {2} a tree (in general). --जिह्वः a fish. --जीविता the silk-cotton tree. --दंष्ट्रः {1} a snake. {2} Viṣṇu in his boar incarnation. {3} sound. --पत्रः the marshy date-tree. --पुष्पः {1} the Campaka tree. {2} the Bakula tree. --प्रतिज्ञ a. {1} persisting in an assertion, obstinate, pertinacious. {2} faithful to a promise. --प्रतिबंध a. firm in opposition, obstinate; Ś. 2. --प्रतिष्ठा fixed residence or abode. --फला a kind of gourd. --योनिः a large tree which gives shade and shelter. --यौवन a. ever youthful. --(नः) a kind of good or evil genius, a fairy. --रंगा indigo. --श्री a. having everlasting prosperity. --संगर a. faithful to a promise, true, veracious. --सौहृद a. firm in friendship. --स्थायिन् a. remaining firm or steady, keeping perfectly still (as in meditation).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1150-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्थिर पु० स्था--किरच् । १ पर्वते २ देवे ३ वृक्षे ४ कार्त्तिकेये शब्दर० । ५ शनौ ६ मोक्षेमेदि० । ७ वृषे राजनि० । ८ धववृक्षे भावप्र० । ज्योतिषोक्तेषु ९ वृपसिंहवृश्चिककुम्भराशिषु च । १० कठिने ११ निश्चले च त्रि० । १२ शाल्मलौ स्त्री शब्दच० एवं १३ काकोल्यां जटा० १४ पृथिव्यां १५ शालपर्ण्याञ्च स्त्री अमरः । पृथिव्याः स्थिरत्वं मतभेदेन अचलशब्दे ८२ पृ० दर्शितम् । स्थिरतया वर्ण्याः पदार्थाः कविकल्प० उक्ता यथा युद्धे प्रधागभटः साध्वोयनः सज्जनमनः । धर्माधर्मो मनः भोगा सम्पादनभावे तयोर्बहुकालस्थितत्वात् स्थिरत्वम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5356,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्थिरः, पुं, (तिष्ठतीति । स्था + “अजिरशिशि- रेति । उणा ० १ । ५४ । इति किरच्प्रत्ययेन साधुः ।) देवः । पर्व्वतः । कार्त्तिकेयः । वृक्षः । इति शब्दरत्नावली ॥ शनिः । मोक्षः । इति मेदिनी ॥ अनड्वान् । इति राजनिर्घण्टः ॥ [] धववृक्षः । इति भावप्रकाशः ॥ वृषसिंहवृश्रिक- कुम्भराशयः । यथा, -- क्रूरोऽथ सौम्यः पुरुषोऽङ्गना च ओजोऽथ युग्मं विषमः समश्च । चरस्थिरद्व्यात्मकनामधेया मेषादयोऽमी क्रमशः प्रदिष्टाः ॥” इति ज्योतिस्तत्त्वम् ॥ तत्र जातफलं यथा, “अस्थिरविभूतिमित्रं चलमटनं स्खलितनियम- मपि चरभे स्थिरभे तद्विपरीतं क्षेमान्वितं दीर्घसूत्रञ्च ॥ द्विशरीरे त्यागयुक्तं कृतद्रुमुत्साहिनं विविध- चेष्टम् ॥” इति दीपिका ॥ * ॥ स्थिरवस्तूनि यथा । युद्धे प्रधानभटः १ साध्वी २ धर्म्मः ३ अधर्म्मः ४ सन्मनः ५ । अस्थिरवस्तूनि यथा । अबला १ दोला २ अपाङ्गः ३ यौवनम् ४ दुर्जनः ५ स्वामिप्रसादः ६ हस्तिकर्णः ७ स्वर्णम् ८ मत्स्यः ९ कपिः १० श्रीः ११ । इति कविकल्पलता ॥
स्थिरः, त्रि, (स्था + किरच् । कठिनः । निश्चलः । इति धरणिः ॥ यथा, -- “अब्भ्रच्छाया खलैः प्रीतिः परनारीषु सङ्गतिः ॥ पञ्चैते अस्थिरा भावा यौवनानि धनानि च ॥ अस्थीरं जीवितं लोके अस्थिरं धनयौवनम् । अस्थिरं पुत्त्रदाराद्यं धर्म्मः कीर्त्तिर्यशः स्थिरम् ॥” इति गारुडे । ११५ । २५ -- २६ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-449-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "स्थिर" आता है (60)
अचल जो न चले । स्थिर । जो न हिले । ठहरा हुआ । निश्चलनियत नियम द्बारा स्थिर । बँधा हुआ । परिमित । संयत । बद्ब । पाबँदअक्षर अच्युत । स्थिर । अविनाशी । नित्यतिमित निश्चल । अचल । स्थिरध्रुव सदा एक ही स्थान पर रहनेवाला । इधर उधर न हटनेवाला । स्थिर ।अचलअनश्वर नष्ट न होनेवाला । अमिट । अटल । स्थिर । कार्यम रहनेवालाअस्थिर जो स्थिर न हो । चंचल । चलायमान । डाँवाँडोलस्थावर जो चले नहीं । सदा अपने स्थान पर रहने वाला । अचल । स्थिरनिस्पंद जिसमें स्पंदन न हो । कंपरहित । स्थिरअक्र स्थिर । निष्क्रिय । अकर्मण्यअप्रकंप कंठहीन । स्थिरप्रशांत चंचलतारहित । स्थिरअटल जो न टले । जो न डिगे । स्थिर । निश्चल । उ.—तुलसीस पवन नंदन अटल क्रुद्ध…अचला जो न चले । स्थिर । ठहरी हुईअकंपन न काँपनेवाला । स्थिरअविलास विलास से मुक्त रहनेवाला । विश्वसनीय । स्थिरअक्षणिक दृढ़ । स्थिर । स्थायीनिष्कंप जिसमें किसी प्रकार का कंप न हो । अचल । स्थिरअनिवर्तन दृढ़ । स्थिरप्रस्थित ठहरा हुआ । टिका हुआ । स्थिरप्रतिनियत दृढ़ । कंपरहित । स्थिरअविचल जो विचलित न हो । अचल । स्थिर । अटलअनपायी निश्चल । स्थिर । अचल । दृढ़ । अनश्वरगतिहीन स्थिर । ठहरा हुआसुशांत अत्यंत शांत । स्थिरस्थायी ठहरनेवाला । टिकनेवाला । जो स्थिर रहेनिर्वेग जिसमें वेग या गति न हो । स्थिरनिःस्पंद जिसमें स्पंद न होता हो । जो हिलता डोलता न हो । निश्चल । स्थिरविनिष्कंप स्थिर । अचलअकंप न काँपनेवाला । स्थिरअखीन पु विं॰ न छीजनेवाला । न घटनेवाला । चिरस्थायी । अविनाशी । नित्य । स्थिरअमोर पु वि॰ न मुड़नेवाला । अडिग । स्थिरकायम ठहरा हुआ । स्थिरटगमग पु क्रि॰ वि॰ एकटक । स्थिरअचंचल जो चंचल न हो । चंचलतारहिन । स्थिर । ठहरा हुआअचौकी अरु- कित । स्थिरतय पूरा किया हुआ । निबटाया हुआ । समाप्त । जैसे, रास्ता तय करना । काम तय क…अवरत जो रत न हो । विरत । निवृत्तबद्ध बँधा हुआ । जो या जिससे बांधा गया जो । बंधन में पड़ा हुआ या बांधने सें …शांत जिसमें वेग, क्षोभ या क्रिया न हो । ठहरा हुआ । रुका हुआ । बंद । जैसे,—अ…निभृत धरा हुआ । रखा हुआ । घृतअच्युत जो गिरा न होस्तब्ध जो जड़ या अचल हो गया हो । जडीभूत । स्तंभित । स्पंदनहीन । निश्चेष्ट । स…अभ्रांत भ्रांतिशून्य । भ्रमरगितस्तिमित भीगा हुआ । तर । नम । आर्द्रस्थास्नु पौधा । वृक्षनिर्व्यथन पीडा़ से मुक्तवर्तिष्णु वर्तुलाकारअलोल मात्राओं का एक छंद जिसके चार चरण होते हैंनिश्चल जो अपने स्थान से न हटे । अचल । अटलनिर्वात जहाँ हवा न हो । जहाँ हवा का झोंका न लग सकेअचक्र बिना चक्का या पहिए का । चक्रहीननिश्चेष्ट बेहोश । अचेतनिर्विकल्प जो विकल्प, परिवर्तन या प्रभेदों आदि से रहित होअतिहत पूर्णतया नष्ट किया हुआसमवृत्ति मनःस्थैर्य । धीरतामदद करना । जैसे,—कोई किसी की विपति में नहीं खडा़ होता । (२) किसी चुनाव में…अछोभ पु वि॰अछोह पु † संज्ञा पुं॰थंभित पु वि॰
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें