🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:46:14 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

नियत
niyata
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नियत १ वि॰ [सं॰]
१. नियम द्बारा स्थिर । बँधा हुआ । परिमित । संयत । बद्ब । पाबँद ।
२. ठहराया हुआ । स्थिर । ठीक किया हुआ । निश्चित । मुकर्रर । तैनात । जैसे,—किसी काम के लिये कोई दिन नियत करना, वेतन नियत करना ।
३. नियोजित । स्थापित । प्रतिष्ठित । मुकर्रर । जैसे, किसी पद पर या काम पर नियत करना ।
४. बाँधा हुआ । जैसे, नियतांजलि ।
५. संयुक्त । आसक्त (को॰) । क्रि॰ प्र॰—करना ।—होना । यौ॰—नियतकाल = जिसका समय निश्चित हो । नियतव्रत = पवित्र । धार्मिक ।
नियत २ संज्ञा पुं॰ महादेव । शिव ।
नियत ३ संज्ञा स्त्री॰ [हिं॰] दे॰ नीयत ।
नियत व्यावहारिक काल संज्ञा पुं॰ [सं॰] ज्योतिष में पुण्य, दान, व्रत, श्राद्ब, यात्रा, विवाह इत्यादि के लिये नियत समय । विशेष—ज्योतिष में कालमान नौ प्रकार के माने गए हैं—सौर, सावन, चांद्र, नाक्षत्र, पिञ्य, दिव्य, प्राजापत्य (मन्वंतर), ब्राह्म (कल्प), और बार्हस्पत्य । इनमें से ऊपर लिखी बातों के लिये तीन प्रकार के कालमान लिए जाते हैं—सौर, चांद्र और सावन । संक्रांति, उत्तरायण, दक्षिणायन आदि पुण्यकाल सौर काल के अनुसार नियत किए जाते हैं । तिथि, करण, विवाह, क्षौर, व्रत, उपवास और यात्रा इत्यादि मे चंद्र काल लिया जाता है । जन्म, मरण (सूतक), चांद्रायण आदि प्रायश्चित्त, यज्ञदिनाधिपति, वर्षाधिपति और ग्रहों की मध्य- गति आदि का निर्णय सावन काल द्बारा होता है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नि-यत ˚ति, &c. See under नि-यम्.
नि-˚यत mfn. (नि-) held back or in, fastened, tied to (loc.), RV.
put together (hands), R.
restrained, checked, curbed, suppressed, restricted, controlled, Mn.; MBh. &c.
limited in number, Ratnāv. iii, 3
connected with, dependent on (loc.), Mn. iv, 256
contained or joined in (loc.), R. iii, 70, 5
disciplined, self-governed, abstemious, temperate
constant, steady, quite concentrated upon or devoted to (loc.), MBh.; Kāv. &c.
fixed, established, settled, sure, regular, invariable, positive, definite, GṛŚrS.; Mn.; MBh. &c.
customary, usual (cf. अ-न्˚, MBh. iii, 15416)
(in gram.) pronounced with the Anudātta, RPrāt.
नि-˚यत m. N. of the Saṃdhi of आस् before sonants, ib.
नि-˚यत n. pl. (in Sāṃkhya) the organs of sense
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (551,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नियत p. p. 1 Curbed, restrained. --2 Subdued, controlled, self-possessed, self-governed. --3 Abstemious, temperate. --4 Attentive, intent. --5 Fixed, permanent, constant, steady. --6 (a) Certain, settled, [] sure; Pt. 1. 284. (b) Fixed; प्रकृतिनियतत्वादकृतकः U. 6. 14. --7 Inevitable. --8 Positive, definite. --9 Forming the subject of consideration, relevant or irrelevant; see तुल्ययोगिता. --10 Maintained, observed (as a vow &c.); Ś. 7. 20. --तं ind. 1 Always, constantly. --2 Positively, certainly, invariably, inevitably, surely. --3 Forcibly.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0625-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नियत त्रि० नि + यम--क्त नितरां यतते यत--अच् वा । १ संयते २ नियमकारिणि ३ नियमयुते “नियमो यमश्च नियतं मतिं यथा” माघः । कर्मणि क्त । ४ कृतनियमे च । “प्रत्येकं नियतं कालमात्मनो व्रतमादिशेत् । प्रायश्चित्तमुपासीनो वाग्यतस्त्रिषवणं स्पृशेत्” प्रा० त० शङ्खलिखितौ । “पाणिग्रहणिका मन्त्रा नियतं दार- लक्षणम्” उद्वा० त० मनुः । “अन्यथासिद्धिशून्यस्य नियता पूर्ववर्त्तिता” भाषा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4076,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नियतः, त्रि, (नि + यम + क्तः ।) संयतः । यथा, “कार्त्तिके शुक्लपक्षस्य द्वितीयायां नराधिप ! । पुष्पाहारो वर्षमेकं तत्रैव नियतात्मवान् ॥” इति भविष्यपुराणे द्बितीयकल्पः ॥ (सेवापरः । यथा, रामायणे । १ । २ । ७ । “प्रायच्छत मुनेस्तस्य वल्कलं नियतो गुरोः ॥”) नित्यः । यथा, -- “अन्यथासिद्धिशून्यस्य नियता पूर्व्ववर्त्तिता । कारणत्वं भवेत्तस्य त्रैविध्यं परिकीर्त्तितम् ॥” इति भाषापरिच्छेदे । १६ ॥ (यथा च कश्चित् । “चन्द्रे लक्ष्मीः प्रभा सूर्य्ये गतिर्वायौ भुवि क्षमा । एतत्तु नियतं सर्व्वं त्वयि चानुत्तमं यशः ॥” निपूर्व्वयमधातोर्बद्धार्थकत्वात् बद्धोऽपि । यथा, नियताञ्जलिः ॥ संयुक्तः । वासक्तः । यथा, महाभारते । १ । १३४ । ५९ । “प्रतिज्ञामात्मनो रक्षन् सत्ये च नियतः सदा ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-886-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "नियत" आता है (7)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें