🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:45:52 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

स्थायी
sthāyī
🟠 शब्दसागर🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
स्थायी १ वि॰ [सं॰ स्थायिन्]
१. ठहरनेवाला । टिकनेवाला । जो स्थिर रहे ।
२. बहुत दिन चलनेवाला । जो बहुत दिन चले । टिकाऊ । जैसे—(क) अब यह मकान पहले की अपेक्षा अधिक स्थायी हो गया है । (ख) अब हमारे यहाँ धीरे धीरे स्थायी साहित्य की भी मृष्टि होने लगी है ।
३. बना रहनेवाला । स्थितिशील । स्थिर ।
४. (किसी के) तुल्य या समान रूपवाला (को॰) ।
५. जो किसी स्थान पर हो । रहनेवाला (को॰) ।
६. विश्वास करने योग्य । विश्वस्त ।
स्थायी २ संज्ञा पुं॰
१. नित्य या शाश्वत भावना अथवा कोई भी टिकाऊ वस्तु, दृढ़ स्थिति या दशा ।
२. गीत का प्रथम चरण जो बार बार गाया जाता है । टेक [को॰] ।
स्थायी समिति संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] किसी सभा संमेलन के कुछ निर्वा- चित सदस्यों की एक समिति जिसका काम उस सभा या संमेलन के दो महाधिवेशनों के बीच की अवधि में उपस्थित होनेवाले कामों की व्यवस्था करना है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्थायी, [न्] पुं, (तिष्ठतीति । स्था + णिनिः ।) भावभेदः । यथा, -- “स्थायिसात्त्विकसञ्चारिप्रभेदैः स्याद्रतिः पुनः ॥” इति हेमचन्द्रः ॥ (यथा, साहित्यदर्पणे । ३ । २०५ -- २०७ । “अविरुद्धा विरुद्वा वा यं तिरोधातुमक्षमाः । आस्वादाङ्कुरकन्दोऽसौ भावःस्थायीति सम्मतः ॥ यदुक्तम् । स्रक्सूत्रवृत्त्या भावानामन्येषामनुगामुकः । न तिरोधीयते स्थायी तैरसौ पुष्यते परम् ॥ तद्भेदानाह । रतिर्हासश्च शोकश्च क्रोधोत्साहौ भयं तथा । जुगुप्सा विस्मयश्चेत्थमष्टौ प्रोक्ताः शमोऽपि च ॥ [] तत्र रतिर्मनोऽकूलेऽर्थे मनसः प्रवणायितम् । वागादिवैकृच्चेतोविकासो हास इष्यते ॥ इष्टनाशादिभिश्चेतो वैक्लव्यं शोकशब्दभाक् । प्रतिकूलेषु तैक्ष्ण्यस्यावबोधः क्रोध इष्यते ॥ कार्य्यारम्भेषु संरम्भः स्थेयानुत्साह उच्यते । रौद्रशक्या तु जनितं चित्तवैक्लव्यदं भयम् ॥ दोषेक्षणादिभिर्गर्हा जुगुप्सा विषयोद्भवा । विविधेषु पदार्थेषु लोकसीमातिवर्त्तिषु ॥ विस्फारश्चेतसो यस्तु स विस्मय उदाहृतः । शमो निरीहावस्थायामात्मविश्रामजं सुखम् ॥ यथा मालतीमाधवे रतिः । नटकमेलके हासः । रामायणे शोकः । महाभारते शमः । एवमन्ये ऽपि । एते हि एतेष्वन्तरा उत्पद्यमानैस्तैस्तै- र्विरुद्धैरविरुद्धैश्च भावैरनुच्छिन्नाः प्रत्युत परि- पुष्टा एव स्वहृदयानुभवसिद्धाः ॥” * ॥) स्थिति- विशिष्टे, त्रि ॥ (तथा, महाभारते । ६ । ३ । २६ । “संवत्सरस्थायिनौ च ग्रहौ प्रज्वलितावुभौ ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-447-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "स्थायी" आता है (22)
अक्षणिक दृढ़ । स्थिर । स्थायीशाश्वतिक स्थायी । नित्य । शाश्वतअमिट जो न मिटे । जो नष्ट न हो । नाशहीन । स्थायीथाइल थाई । स्थायीरहाऊ † संज्ञा स्त्री॰ गीत का पहला पद । टेक । स्थायी । विशेष—यह शब्द अधिकतर …दवामी जो चिरकाल तक के लिये हो । स्थायी । जो सदा बना रहे । जैसे, दवामी बंदोबस…दायमी नित्य रहनेवाला । स्थायी । जो सदा के लिये होपाइंदा अनश्वर । स्थायी । नित्य । सदा रहनेवाला । यौ॰—पाइंदाबाद = एक आशीर्वाक्य…पायंदा अविनाशी । स्थायी । नित्यपरमनेंट स्थायी । स्थिर । कायम । जैसे,—परमनेंट अड़ंर सेक्रेटरीअनारत निरंतर । अनवरतस्थावर जो चले नहीं । सदा अपने स्थान पर रहने वाला । अचल । स्थिरप्रसक्त संश्लिष्ट । लगा हुआस्थास्नु पौधा । वृक्षनिरंतर अंतररहित । जिसमें या जिसके बीच अंतर या फासला न हो । जो बराबर चला गया ह…अतिसर्ग अभिलाषा पूर्ण करना । देनाअनवभ्र जो अक्षुण होस्थानी स्थानयुक्त । पदयुक्तथाई बना रहनेवाला । स्थिर- रहनेवाला । न मिटने या जानेवाला । बहुत दिनों तक च…थिर जो चलता या हिलता डोलता न हो । ठहरा हुआ । अचलमनकूला वि स्त्री॰ स्थिर या स्थावर का उलटा । चर । यौ॰—जायदाद मनकूला = चर संपत्…स्थितिमान् दृढ़ । धीर
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें