🕉️ 23 November 2026, Monday · 04:57:27 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

श्रेष्ठ
śreṣṭha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
ग्रामणी (3.3.56) नाई · गाँव
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
श्रेष्ठ १ वि॰ [सं॰] [वि॰ स्त्री॰ श्रेष्ठा]
१. सर्वोत्तम । उत्कृष्ट । बहुत अच्छा ।
२. मुख्य । प्रधान । प्रथम ।
३. पूज्य । बड़ा ।
४. बृद्ध । ज्येष्ठ ।
५. कल्याण भाजन ।
६. प्रियतम । अत्यंत प्रिय (को॰) ।
श्रेष्ठ २ संज्ञा पुं॰
१. कुबेर ।
२. विष्णु ।
३. द्विज । ब्राह्मण ।
४. राजा । नृप (को॰) ।
५. गोदुग्ध । गाय का दूध (को॰) ।
६. ताँबा (को॰) ।
७. शिव । महादेव (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
श्रेष्ठ mf(आ)n. most splendid or beautiful, most beautiful of or among (with gen.), RV.; AV.; R.
most excellent, best, first, chief (n. ‘the best or chief thing’), best of or among or in respect of or in (with gen. loc., or comp.), RV. &c. &c.
better, more, distinguished, superior, better than (abl. or gen.), Mn.; MBh. &c.
most auspicious or salutary, VarBṛS.
oldest, senior, W.
श्रेष्ठ m. a king, L.
a Brāhman, L.
N. of Viṣṇu or Kubera, L.
N. of a king, Buddh.
श्रेष्ठ n. cow's milk, L.
copper, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1102,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
श्रेष्ठ a. 1 Best, most excellent, pre-eminent (with gen. or loc.). --2 Most happy or prosperous. --3 Most beloved, dearest. --4 Oldest, senior. --ष्ठः 1 A Brāhmaṇa. --2 A king. --3 N. of Kubera. --4 N. of Viṣṇu. --ष्ठं Cow's milk. --Comp. --अम्लं the fruit of the tamarind. --आश्रमः {1} the best order of one's religious life, i. e. that of a householder. {2} a householder. --वाच् a. eloquent.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1061-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
श्रेष्ठ पु० अतिशयेन प्रशस्यः इष्ठन् श्रादेशः । १ कुबेरे २ नृपे ३ विप्रे शब्दर० ४ विष्णौ विष्णुस० । ५ गोदुग्धे न० त्रिका० ६ अत्यन्तशस्ते त्रि० अमरः । ७ स्वलपद्मिन्यां स्त्री ८ मेदा- याञ्च राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5156,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
श्रेष्ठं, क्ली, (अयमेषामतिशयेन प्रशस्यः । प्रशस्य + इष्ठन् । प्रशस्यस्य श्रः ५ । ३ । ६० । इति श्रः ।) गोदुग्धम् । इति त्रिकाण्डशेषः ॥
श्रेष्ठः, पुं, (प्रशस्य + इष्ठन् ।) कुबेरः । नृपः । द्विजः । इति शब्दरत्नावली ॥ विष्णुः । इति तस्य सहस्रनामस्तोत्रम् ॥ (महादेवः । यथा, महाभारते तस्य सहस्रनामस्तोत्रे । १३ । १७ । ४० । “विश्वरूपः स्वयं श्रेष्ठो वलवीरो बलो गणः ॥”)
श्रेष्ठः, त्रि, (प्रशस्य + इष्ठन् ।) प्रशस्तः । वरः । (यथा, रामायणे । २ । १ । २० । [] “इष्वस्त्रे च पितुः श्रेष्ठो बभूव भरताग्रजः ॥”) तत्पर्य्यायः । श्रेयान् २ पुष्कलः ३ सत्तमः ४ अतिशोभनः ५ । इत्यमरः ॥ मुख्यः ६ वरेण्यः ७ प्रमुखः ८ अग्रः ९ अग्रहरः १० उत्तमः ११ प्रग्रहः १२ अनुत्तमः १३ अग्रीयः १४ प्रवेकः १५ अग्र्यः १६ अग्रियः १७ । इति शब्दरत्नावली ॥ अनवरः १८ अग्रिमः १९ प्राग्रः २० प्राग्रहरः २१ प्रवर्हः २२ । इति जटाधरः ॥ वृद्धः । ज्येष्ठः । इति शब्दरत्नावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-171-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "श्रेष्ठ" आता है (60)
आर्य श्रेष्ठ । उत्तमवड्र बड़ा । महान् । श्रेष्ठउत्तम श्रेष्ठ । सबसे अच्छा । सबसे भलप्रवर श्रेष्ठ । बडा । मुख्य । प्रधान । जैसे, वीर- प्रवरश्लील उत्तम । नफीस । श्रेष्ठसिध्र साधु । श्रेष्ठ । उत्तमअग्र्य प्रधान । श्रेष्ठउत्तार सवसे बड़ा । श्रेष्ठप्रवीर सुभट । श्रेष्ठ वीर । भारी योद्धा । बहादुरवरिष्ठ श्रेष्ठ । पूजनीयउड्डामर संमान्य । श्रेष्ठ । आदरणीयउत्कृष्ट उत्तम । श्रेष्ठ । अच्छे से अच्छे । सर्वोत्तमककुद् प्रधान । श्रेष्ठचनसित श्रेष्ठ । महान् । विशेष—वैदिक काल में समान के लिये नाम के पहले इस शब्द…प्रख्य श्रेष्ठ । वरिष्टप्रवर्ह प्रधान । श्रेष्ठअग्रगण्य जिसकी गिनती पहले हो । प्रधान । मुखिया । श्रेष्ठ । बड़ाप्राग्रहर मुख्य । श्रेष्ठप्राधानिक प्राधान । श्रेष्ठमह दे॰ 'महँ'सु एक उपसर्ग जो संज्ञा के साथ लगकर विशेषण का काम देता है । जिस शब्द के सा…उरु विस्तीर्ण । लंबा चौडा़अमंद जो धीमा न हो । तेजअर्य स्वामीउच्च ऊँचाउदार दाता । दानशीलकुशल चतुर । दक्ष । प्रवीणभद्र सभ्य । सुशिक्षितललाम रमणीय । सुंदर । बढियावर्य प्रधानइंद्र एश्वर्यावान् । विभूतिसंपन्नउन्नत ऊँचा । ऊपर उठा हुआजात्य उत्तम कुल में उत्पन्न । कुलीनमिश्र मीला या मिलाया हुआ । मिश्रित । संयुक्त । जैसे, मिक्ष धातुमुख्य मुखसंबंधीयोग्य किसी काम में लगाए जाने के उपयुक्त । ठीक (पात्र) । काविल । लायक । अधिका…अग्रिम अगाऊ । पेशगीअग्रिय पहले उत्पन्न । पहले होनेवालाअपूर्व जो पहिले न रहा होउदात्त उँचे स्वर से उच्चारण किया हुआउपादेय ग्रहण करने योग्य । अंगीकार करने योग्य । लेने योग्यधुरंधर भार उठानेवालाप्रधान मुख्य । खासप्रशस्त प्रशंसनीय । सुंदरप्रशस्य प्रंशसा के योग्य । प्रशंसनीयविशेषित जो खास तौर पर अलग किया गया हो । जो 'विशेष' किया या बनाया गया होव्याघ्र बाघ या शेर नामक प्रसिद्ध हिंसक जंतु । विशेष दे॰ 'शेर'श्लाघ्य सराहने योग्य । प्रशंसनीय । तारीफ के लायकसूक्ष्म बहुत छोटा । जैसे,—सूक्ष्म- जंतुप्रकृष्ट मुख्य । प्रधान । खासआली सखी । सहेली । गोइयाँ । उ॰ एक कहइ नृपसुत तेइआली । सुने जे मुनि संग आए क…अकरा आमलकी । आँवलाअनवम जो तुच्छ क्षुद्र न होअनवर जो कनिष्ठ न होमोटा जिसके शरीर में आवश्यकता से आधिक मांस हो । जिसका शरीर चरबी आदि के कारण …अकुंठ जा कुठित या गुठला न हो । तेज । चोखाऊर्जस्वल बलवान् । बली । शक्तिमान्बर वह जिसका विवाह होता हो । दूल्हा । दे॰ 'वर'असल सच्चा । खरामहंत साधुमंडली या मठ का अधिष्ठाता । साधुओं का मुखिया
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬