🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:25:28 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

प्रवीर
pravīra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्रवीर १ वि॰ [सं॰] सुभट । श्रेष्ठ वीर । भारी योद्धा । बहादुर । उ॰—शेर पंचनंद का प्रवीर रणजीत सिंह आज मरता है देखो ।—लहर, पृ॰ ६१ ।
२. उत्तम । श्रेष्ठ ।
प्रवीर २ संज्ञा पुं॰
१. भौत्य मनु के एक पुत्र ।
२. वह जो सर्वश्रेष्ठ वीर हो (को॰) ।
३. महिष्मती के राजा नीलध्वज के पुत्र जो ज्वाला के गर्भ से उत्पन्न थे । विशेष—इनकी कथा जैमिनी भारत में इस प्रकार । जब युधिष्ठिर का अश्वमेध का घोडा़ महिष्मती में पहुंचा तब राजकुमार प्रवीर बहुत सी स्त्रियों को लिए एक उपवन में क्रीडा़ कर रहे थे । अपनी प्रेयसी मदनमंजरी के कहने से राजकुमार घोडे़ को पकड़ लाए । घोर युद्ध हुआ जिसमें नालध्वज हारने लगे । सूर्य नीलध्वज के जामाता थे और वर देने के कारण उन्हीं के घर रहते थे । सूर्य के समझाने पर नीलध्वज ने घोडे़ को अर्जुन को लौटाना चाहा । पर उनकी स्त्री उन्हें धिक्कारने लगी और उसने युद्ध करने के लिये उत्तेजित किया । युद्ध में प्रवीर तथा और बहुत से राजवंश के लोग मारे गए । तब नीलध्वज ने घोडे़ को वापस कर दिया । इसपर ज्वाला क्रुद्ध होकर अपने भाई के पास चली गई और उसे अर्जुन से युद्ध करने के लिये उभारने लगी । जब भाई ने भी उसे अपने यहाँ से भगा दिया तब वह नौका पर चढ कर गंगा पार कर रही थी । गंगा देवी को उसने बहुत फटकारा की तुमने सात पुत्रों को डुबो दिया और तुम्हारे आठवें पुत्र भीष्म की यह गति हुई की अर्जुन ने शिखंडी को सामने करके उसे मार डाला । इसपर गंगादेवी ने क्रुद्ध होकर शाप दिया की ६ महीने में अर्जुन का सिर कटकर गिर पडेगा । यह सुनकर ज्वाला प्रसन्न होकर आग में कूद पडी और अर्जुन की वध की इच्छा से तीक्ष्ण बाण होकर वभ्रुवाहन के तूणीर में जा विराजी । यह कथा महाभारत में नहीं है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्र-वीर mfn. preceding or surpassing heroes, RV. x, 103, 5 (cf. अभि-वीर)
प्र-वीर m. a hero, prince, chief among (gen. or comp.), a person excellent or distinguished by (comp.), MBh.; Kāv. &c. (ifc. f(आ). )
प्र-वीर m. N. of a son of Pūru, MBh.
of a son of Pracinvat (grandson of Pūru), Hariv.; Pur.
of a son of Dharmanetra, Hariv.
of a son of Hary-aśva, VP.
of a son of the 14th Manu, Hariv. (v.l. प्र-वीण)
of a Caṇḍāla, MārkP.
pl. N. of the descendants of Pravīra (son of Pūru), MBh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (693,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रवीर a. 1 Foremost, best, most excellent or distinguished; R. 14. 29; 16. 1; Bg. 11. 48. --2 Strong, powerful, heroic. --रः 1 A brave person, hero, warrior. --2 A chief, distinguished personage.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0761-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रवीर पु० प्रा० स० । १ प्रकृष्टवीरे २ सुभटे ३ उत्तमे त्रि० धरणिः ४ हर्य्यश्वनृपपुत्रभेदे पु० बिष्णु पु० । ५ पूरोः पौष्ट्यां भार्य्यायां जाते पुत्रभेदे पु० भा० आ० ९४ अ० । ऐलस्य उपदानव्यां जाते ६ पुत्रभेदे पु० हरिवं० ३२ अ० । ७ पुरुवंश्ये प्रचिन्वतः पुत्रे नृपभेदे पु० हरिवं० ३१ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4492,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रवीरः, पुं, (प्रकृष्टो वीरः ।) सुभटः । (यथा, कथासरित्सागरे । २५ । १४५ । “इति तस्या वचः श्रुत्वा स प्रवीरोऽप्युवाच ताम् ॥” भौत्यस्य मनोः पुत्त्रभेदः । यथा, हरिवंशे । ७ । ८८ । “अभिमानी प्रवीरश्च जिष्णुः संक्रन्दनस्तथा ॥” अत्र क्वचित् प्रवीणोऽपि पाठः ॥ पुरुवंशीयस्य प्रचिन्वतः पुत्त्रः । यथा, तत्रैव । ३१ । ५ । “प्रचिन्वतः प्रवीरोऽभून्मनस्युस्तस्य चात्मजः ॥” धर्म्मनेत्रस्य उपदानवीगर्भजातः पुत्त्रभेदः । यथा, तत्रैव । ३२ । ७ -- ८ । “तंसोः सुरोधो राजर्षिर्धर्म्मनेत्रः प्रतापवान् । ब्रह्मवादी पराक्रान्तस्तस्य भार्य्योपदानवी ॥ उपदानवी सुतान् लेभे चतुरस्तान् सुयोधतः । दुष्मन्तमथ सुष्मन्तं प्रवीरमनध तथा ॥” चण्डालपुरुषविशेषः । यथा, मार्कण्डेये । ८ । ८६ । “चण्डालोऽहमिहाख्यातः प्रवीरेति पुरोत्तमे । विख्यातो वध्यवधको मृतकम्बलहारकः ॥”) उत्तमे, त्रि । इति धरणिः ॥ (यथा, देवी- भागवते । २ । ५ । २० । “कुरुप्रवीरं कुरु मां पतिं त्वं वृथा न गच्छेन्ननु यौवनं ते ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-296-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें