🕉️ 20 November 2026, Friday · 06:05:01 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अपूर्व
apūrva
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अपूर्व १ वि॰ [सं॰]
१. जो पहिले न रहा हो । उ॰—और शुचिता का अपूर्व सुहाग । साकेत, पृ॰ १९३ ।
२. अदभुत । अनोखा । अलौकिक । विचित्र ।
३. अनुपम । उत्तम । श्रेष्ठ ।
अपूर्व २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. परमात्मा । परब्रह्मा ।
२. मीमासा के अनुसार अदृष्ट फल ।
३. पाप पुण्य [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अ-पूर्व mf(आ)n. unpreceded, unprecedented, ŚBr. xiv, &c.
not having existed before, quite new
unparalleled, incomparable, extraordinary
not married before, Āpast.
not first
preceded by अ, Pāṇ. viii, 3, 17
अ-पूर्व (अस्), m. N. of a sacrifice (offered to Prajāpati), PBr.; Vait.
अ-पूर्व m. a novice, Kir. vi, 39
अ-पूर्व (अम्), n. the remote or unforeseen consequence of an act (as heaven of religious rites), Nyāyam.
a consequence not immediately preceded by its cause
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (56,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अपूर्व a. 1 Not preceded, not having existed before, the like of which did not exist before, quite new; ˚र्वं नाटकं Ś. 1; ˚र्वं राजकुलं M. 5; K. 191; Śi. 4. 17. --2 Strange, extraordinary, wonderful; अपूर्वः कोपि बहुमानहेतुर्गुरुषु U. 4; अपूर्वो दृश्यते वाह्निः कामिन्याः स्तनमंडले । दूरतो दहतीवांगं हृदि लग्रस्तु शीतलः ॥ Ś. Til. 17; singular, unexampled, unprecedented; अपूर्व एष विरहमार्गः Ś. 6; अपूर्वरूपा दारिका M. 1; अतोऽपूर्वः खलु वोऽनुग्रहः Ś. 7; अपूर्वकर्मचांडालमयि मुग्धे विमुंच मां U. 1. 46 committing an unparalleled atrocity. --3 Unknown, unacquainted, stranger; [] Ki. 6. 39. --4 Not first. --5 Preceded by अ or आ --6 (In phil.). ‘That unseen virtue which is a relation superinduced, not before possessed, unseen but efficacious to connect the consequence with its past and remote cause and to bring about at a distant period or in another world the relative effect’ Colebrooke. --र्वं 1 The remote consequence of an act (as the acquisition of heaven which is the result of good deeds). --2 Virtue and vice (पापपुण्यं) as the eventual cause of future happiness or misery. --र्वः The supreme soul (परब्रह्म). --Comp. --कर्मन् n. religious rites the power of which on the future is not seen before. --पतिः f. one who has had no husband before, a virgin; ˚तिः कुमारी Sk. --वादः discussion or talk about the Supreme Soul. --विधिः an authoritative direction or injunction which is quite new; it is of four kinds कर्मविधि, गुणविधि, विनियोगविधि and प्रयोगविधि.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0119-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अपूर्व्वं, क्ली, (नास्ति पूर्व्वं पूर्व्वकालभवं दृष्टं यस्य तत् ।) कर्म्मजन्यमदृष्टं । तत्पर्य्यायः । अनुशयः २ नियोगः ३ अतिशयः ४ कार्य्यं ५ प्रयोगः ६ । इति स्मृतिः ॥ तच्चतुर्तिधं यथा । फलापूर्व्वं १ समुदायापूर्व्वं २ उत्पत्त्यपूर्व्वं ३ अङ्गापूर्व्वं ४ । येन स्वर्ग आरभ्यते तत् फलापूर्व्वं । अमावास्यायां त्रयाणां यागानामेकः समुदायः पौर्णमास्यामपरः तयोर्भिन्नकालवर्त्तिनोः संहत्यफलापूर्व्वारम्भायो- गात्तदारम्भाय समुदायद्वयजन्यमपूर्व्वद्वयं कल्प- नीयं । तयोरेकैकस्यारम्भाय एकैकसमुदायवर्त्तिनां त्रयाणां यागानां भिन्नक्षणवर्त्तित्वेन संघातापत्त्य- भावात् यागत्रयजन्यानि त्रीण्युत्पत्त्यपूर्व्वाणि क- ल्पनीयानि । तेषाञ्चाङ्गोपकारमन्तरेणानिष्पत्ते- रङ्गानां चानेकक्षणवर्त्तिनां संघातासम्भवात् अ- ङ्गापूर्व्वाणि कल्पनीयानि । तत्र त्वयं विभागः । इत्यधिकरणमाला ॥
अपूर्व्वं, त्रि, (नास्ति पूर्व्वं यस्य, न पूर्व्वः नञ्समासः ।) आश्चर्य्यं । यथा, -- “अपूर्व्वेयं हरेर्माया त्रिगुणा रज्जुरूपिणी । यया मुक्त्वो न चलति बद्धो धावति धावति” ॥ इति उद्भटः ॥ पूर्व्वदिग्देशकालभिन्नं ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-069-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अपूर्व" आता है (9)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें