🕉️ 21 November 2026, Saturday · 06:14:49 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अपूर्व

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अपूर्व

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अपूर्व

अर्थ: "जैसा पहले न हुआ हो, जो पहले विद्यमान न था, बिल्कुल नया"

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अपूर्व (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. अपूर्व (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अपूर्व (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअपूर्वःअपूर्वौअपूर्वाः
द्वितीयाअपूर्वम्अपूर्वौअपूर्वान्
तृतीयाअपूर्वेणअपूर्वाभ्याम्अपूर्वैः
चतुर्थीअपूर्वायअपूर्वाभ्याम्अपूर्वेभ्यः
पञ्चमीअपूर्वात् / अपूर्वाद्अपूर्वाभ्याम्अपूर्वेभ्यः
षष्ठीअपूर्वस्यअपूर्वयोःअपूर्वाणाम्
सप्तमीअपूर्वेअपूर्वयोःअपूर्वेषु
सम्बोधनहे अपूर्वहे अपूर्वौहे अपूर्वाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अपूर्व
अपूर्व
apūrva
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अपूर्व १ वि॰ [सं॰]
१. जो पहिले न रहा हो । उ॰—और शुचिता का अपूर्व सुहाग । साकेत, पृ॰ १९३ ।
२. अदभुत । अनोखा । अलौकिक । विचित्र ।
३. अनुपम । उत्तम । श्रेष्ठ ।
अपूर्व २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. परमात्मा । परब्रह्मा ।
२. मीमासा के अनुसार अदृष्ट फल ।
३. पाप पुण्य [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अ-पूर्व mf(आ)n. unpreceded, unprecedented, ŚBr. xiv, &c.
not having existed before, quite new
unparalleled, incomparable, extraordinary
not married before, Āpast.
not first
preceded by अ, Pāṇ. viii, 3, 17
अ-पूर्व (अस्), m. N. of a sacrifice (offered to Prajāpati), PBr.; Vait.
अ-पूर्व m. a novice, Kir. vi, 39
अ-पूर्व (अम्), n. the remote or unforeseen consequence of an act (as heaven of religious rites), Nyāyam.
a consequence not immediately preceded by its cause
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (56,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अपूर्व a. 1 Not preceded, not having existed before, the like of which did not exist before, quite new; ˚र्वं नाटकं Ś. 1; ˚र्वं राजकुलं M. 5; K. 191; Śi. 4. 17. --2 Strange, extraordinary, wonderful; अपूर्वः कोपि बहुमानहेतुर्गुरुषु U. 4; अपूर्वो दृश्यते वाह्निः कामिन्याः स्तनमंडले । दूरतो दहतीवांगं हृदि लग्रस्तु शीतलः ॥ Ś. Til. 17; singular, unexampled, unprecedented; अपूर्व एष विरहमार्गः Ś. 6; अपूर्वरूपा दारिका M. 1; अतोऽपूर्वः खलु वोऽनुग्रहः Ś. 7; अपूर्वकर्मचांडालमयि मुग्धे विमुंच मां U. 1. 46 committing an unparalleled atrocity. --3 Unknown, unacquainted, stranger; [] Ki. 6. 39. --4 Not first. --5 Preceded by अ or आ --6 (In phil.). ‘That unseen virtue which is a relation superinduced, not before possessed, unseen but efficacious to connect the consequence with its past and remote cause and to bring about at a distant period or in another world the relative effect’ Colebrooke. --र्वं 1 The remote consequence of an act (as the acquisition of heaven which is the result of good deeds). --2 Virtue and vice (पापपुण्यं) as the eventual cause of future happiness or misery. --र्वः The supreme soul (परब्रह्म). --Comp. --कर्मन् n. religious rites the power of which on the future is not seen before. --पतिः f. one who has had no husband before, a virgin; ˚तिः कुमारी Sk. --वादः discussion or talk about the Supreme Soul. --विधिः an authoritative direction or injunction which is quite new; it is of four kinds कर्मविधि, गुणविधि, विनियोगविधि and प्रयोगविधि.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0119-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अपूर्व्वं, क्ली, (नास्ति पूर्व्वं पूर्व्वकालभवं दृष्टं यस्य तत् ।) कर्म्मजन्यमदृष्टं । तत्पर्य्यायः । अनुशयः २ नियोगः ३ अतिशयः ४ कार्य्यं ५ प्रयोगः ६ । इति स्मृतिः ॥ तच्चतुर्तिधं यथा । फलापूर्व्वं १ समुदायापूर्व्वं २ उत्पत्त्यपूर्व्वं ३ अङ्गापूर्व्वं ४ । येन स्वर्ग आरभ्यते तत् फलापूर्व्वं । अमावास्यायां त्रयाणां यागानामेकः समुदायः पौर्णमास्यामपरः तयोर्भिन्नकालवर्त्तिनोः संहत्यफलापूर्व्वारम्भायो- गात्तदारम्भाय समुदायद्वयजन्यमपूर्व्वद्वयं कल्प- नीयं । तयोरेकैकस्यारम्भाय एकैकसमुदायवर्त्तिनां त्रयाणां यागानां भिन्नक्षणवर्त्तित्वेन संघातापत्त्य- भावात् यागत्रयजन्यानि त्रीण्युत्पत्त्यपूर्व्वाणि क- ल्पनीयानि । तेषाञ्चाङ्गोपकारमन्तरेणानिष्पत्ते- रङ्गानां चानेकक्षणवर्त्तिनां संघातासम्भवात् अ- ङ्गापूर्व्वाणि कल्पनीयानि । तत्र त्वयं विभागः । इत्यधिकरणमाला ॥
अपूर्व्वं, त्रि, (नास्ति पूर्व्वं यस्य, न पूर्व्वः नञ्समासः ।) आश्चर्य्यं । यथा, -- “अपूर्व्वेयं हरेर्माया त्रिगुणा रज्जुरूपिणी । यया मुक्त्वो न चलति बद्धो धावति धावति” ॥ इति उद्भटः ॥ पूर्व्वदिग्देशकालभिन्नं ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-069-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अपूर्व" आता है (9)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अपूर्वअपूर्व (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अपूर्व (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अपूर्व 📚 ➤ "जैसा पहले न हुआ हो, जो पहले विद्यमान न था, बिल्कुल नया"

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अपूर्व 📚जो पहिले न रहा हो🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • अपूर्व = अप् + ऊर्व तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें