🕉️ 23 November 2026, Monday · 01:37:57 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

विलक्षण
vilakṣaṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
बिना कारण की स्थिति (3.2.2)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विलक्षण । अनूठा । अपूर्व । जैसे,— नोखे की नाउन बाँस की नहरन (स्त्रियाँ) ।
विलक्षण १ वि॰ [सं॰]
१. साधारण से भिन्न । असाधारण । अपूर्व । अदभुत । उ॰—इस युग में न केवल राजनीतिक, धार्मिक, आर्थिक एवं सामाजिक दृष्टि से ही देश को उन्नति हुई वरन् हिंदी काव्य का भी विलक्षण उत्कर्ष हुआ । —अकबरी॰, पृ॰ ६ ।
२. अनोखा । अनूठा ।
३. भिन्न । इतर (को॰) ।
४. जिसमें कोई विशेष लक्षण या चिह्न न हो (को॰) ।
५. अशुभ लक्षणों से यक्त (को॰) ।
६. निस्तेज । बुझी हुई । निष्प्रभ (को॰) ।
विलक्षण २ संज्ञा पुं॰
१. निष्फल या व्यर्थ स्थिति ।
२. गौर से देखना । अवेक्षण करना [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. वि—लक्षण mf(आ)n. (for 2. See वि-√ लक्ष्) having different marks, varying in character, different, differing from (abl. or comp.; -ता, f.; -त्व n.), NṛsUp.; Suśr.; Sāh. &c.
various, manifold, BhP.
not admitting of exact definition, BhP.; Kāvyād., Sch.
वि—लक्षण n. any state or condition which is without distinctive mark or for which no cause can be assigned, vain or causeless state, L.
2. वि-˚लक्षण n. (for 1. See p. 952, col. 1) the act of distinguishing, perceiving, seeing, observing, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (952,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विलक्षण a. 1 Having no characteristic or distinguishing marks. --2 Different, other. --3 Strange, extraordinary, unusual. --4 Possessed of inauspicious marks. --णं 1 A vain or useless state. --2 Perceiving, observing.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0990-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विलक्षण त्रि० विशिष्टं लक्षणमस्य प्रा० ब० । १ विभिन्ने जटा० २ विशेषणयुक्तं च । ३ निष्प्रयोजनस्थितौ च न० भागुरिः ४ दानार्थं कल्पितकाञ्चनपुरुषमूर्त्तियुतशय्याभेदे स्त्री । “अशौचान्तात् द्वितीयेऽह्नि शय्या दद्यात् विलक्षणाम् । काञ्चनं पुरुषं तद्वत् फलपुष्पसमन्वितम् । संपूज्य द्विज- दाम्पत्यं नानास्तरणभूषणैः” शु० त० मत्स्यपु० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4920,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विलक्षणं, क्ली, (विगतं लक्षणं आलोचनं यत्र ।) हेतुशून्यास्था । निष्प्रयोजनस्थितिः । यथा, -- “विलक्षणं मतं स्थानं यद्भवेन्निष्प्रयोजनम् ॥” इति भागुरिः । इत्यमरभरतौ ॥ (यथा, भागवते । १० । ७० । ३८ । “यद्विद्यमानात्मतयावभासते तस्मै नमस्ते स्वविलक्षणात्मने ॥ * ॥)
विलक्षणः, त्रि, (विभिन्नं लक्षणं यस्य ।) भिन्नः । इति जटाधरः ॥ (यथा, भागवते । ५ । ६ । ६ । “अथैवमखिललोकपालसमो विलक्षणैर्जड- वदभूतवेशभाषाचरितैरविलक्षितभगवत्प्रभाव इति ॥” * ॥ यथा च भाषापरिच्छेदे । ११४ । “अस्मात् पृथगिदं नेति प्रतीतिर्हि विल- क्षणा ॥” विशिष्टं लक्षणं यस्याः ।) विशेषलक्षणयुक्तः । यथा, मत्स्यपुराणे । [] “अशौचान्ताद्दितीयेऽह्नि शय्यां दद्याद्विल- क्षणाम् । काञ्चनं पुरुषं तद्वत् फलपुष्पसमन्वितम् ॥ संपूज्य द्विजदाम्पत्यं नानाभरणभूषणैः । वृषोत्सर्गश्च कर्त्तव्यो देया च कपिला शुभा ॥” द्विजदम्पतीं पूजयित्वा काञ्चन प्रेतप्रतिकृतिरूपं पुरुषं फलवस्त्रयुतं शय्यायामारोप्य भूषित- द्विजदम्पतीभ्यां शय्यां दद्यात् । इति शुद्धि- तत्त्वम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-422-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "विलक्षण" आता है (26)
उल्वण अदभूत । विलक्षणअद्भुतदर्शन जो देखने में अदभुत या विवित्र लगे । विलक्षणअजायब अद्भुत वस्तु । विलक्षण पदार्थ या व्यापार । विचित्र वस्तु या कार्यअनूठा अपूर्व । अनोखा । विचित्र । विलक्षण । अदभुतबिनूठा † वि॰ अनूठा । अनोखा । आश्चर्यप्रद । विलक्षणचमत्कारक चमत्कार उत्पन्न करनेवाला । आश्चर्यजनक । विलक्षण । अनूठानूतन नया । नवीनस्मय गर्व । अभिमान । शेखीअद्भुत पु वि॰ दे॰ 'अद्भुत'विशिष्ट मिला हुआ । युक्तविशेषित जो खास तौर पर अलग किया गया हो । जो 'विशेष' किया या बनाया गया होअद्वितीय द्धितीयरहित । अकेला । एकाकी । एकअभूत जो हुआ न होअभव्य न होने योग्यसविशेष विशिष्ट गुणों से युक्तअदृष्टपूर्व जो पहले न देखा गया होविसदृश जो सदृश या समान न हो । विपरीत । विरुद्ध । उलटाअभूतपूर्व जो पहले न हुआ होओघर अटपट । अनगढ़ । अंडबंड । उलटा- पलटा । 'सुघर' का प्रतिकूलअजगुत युक्ति विरुद्ध बात । अचंभे की बात । आश्चर्यजनक भेद । असाधारण बात । अस्…अनोखा औरासी पु † वि॰निराला एकांत स्थान । ऐसा स्थान जहाँ कोई मनुष्य या बस्ती न हो । जैसे—(क) वहाँ …विचत्र जिसमें कई प्रकार के रंग हों । कई तरह के रंगों या वर्णोंवाला । रंग बिरं…औपन्यासिक उन्यास विषयक । उपन्यास संबंधीअश्रुतपूर्व जो पहले न सुना गया हो
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬