🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:09:04 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

प्रधान
pradhāna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
प्रकृति के नाम (1.4.30) प्रकृति
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्रधान १ वि॰ [सं॰]
१. मुख्य । खास ।
२. सर्वाच्च । श्रेष्ठ ।
प्रधान २ संज्ञा पुं॰
१. नेता । मुखिया । सरदार ।
२. सचिव । मंत्री । वजीर ।
३. संसार का उपादान कारण । प्रवृत्ति ।
४. बुद्धि । समझ ।
५. ईश्वर । परमात्मा ।
६. सेनाध्यक्ष । महापात्र ।
७. एक राजर्षि का नाम ।
८. प्रकृति (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रधान n. a chief thing or person, the most important or essential part of anything, KātyŚr.; Mn.; MBh. &c.
(ibc.) the principal or first, chief, head of
[often also ifc. (f(आ). ) e.g. इन्द्र-प्रधान, (a hymn) having Indra as the chief object or person addressed, Nir.; प्रयोग-प्˚, (the art of dancing) having practice as its essential part, chiefly practical, Mālav.]
‘the Originator’, primary germ, original source of the visible or material universe (in Sāṃkhya = प्रकृति, q.v.), IW. 53, 1 &c.
primary or unevolved matter or nature, Sarvad.
supreme or universal soul, L.
intellect, understanding, L.
the first companion or attendant of a king, a courtier, a noble (also m.), L.
an elephant-driver (also m.), L.
(in gram.) the principal member of a compound (opp. to उपसर्जन, q.v.)
प्रधान mf(आ)n. chief, main, principal, most important
pre-eminent in (instr.)
better than or superior to (abl.), MBh.; Kāv. &c.
प्रधान m. N. of an ancient king, MBh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (680,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रधान a. 1 Chief, principal, preeminent, main, best, most excellent; as in प्रधानामात्य, प्रधानपुरुष &c. Me. 7. 203. --2 Principally inherent, prevalent, predominant. --नं 1 The chief thing or object, most important thing; head, chief; न परिचयो मलिनात्मनां प्रधानं Śi. 7. 61; G. L. 18; प्रयोगप्रधानं हि नाट्यशास्त्र [] M. 1; शमप्रधानेषु तपोधनेषु Ś. 2. 7; गुणैश्च तैस्तैर्विनयप्रधानैः R. 6. 79. --2 The first evolver, originator, or source of the material world, the primary germ out of which all material appearances are evolved, according to the Sāṃkhya philosophy; न पुनरपि प्रधानवादी अशब्दत्वं प्रधानस्यासिद्धमित्याह S. B; see प्रकृति also. --3 The Supreme Spirit. --4 Intellect. --5 The principal member of a compound. --नः, --नं 1 The principal attendant or companion of a king (his minister or confidant). --2 A noble, courtier. --3 An elephant-driver. --4 The commander-in-chief. --Comp. --अंगं {1} the principal branch or part of anything. {2} the chief member of the body. {3} the principal or most eminent person in a state. --अमात्यः the prime-minister, premier. --आत्मन् m. an epithet of Viṣṇu. --उत्तम a. {1} eminent, most illustrious. {2} warlike, brave. --कर्मन् n., कार्यं {1} the chief business. {2} (Medic.) the principal mode of treatment. --धातुः the chief element of the body; i. e. semen virile. --पुरुषः {1} the principal or most eminent person (in a state &c.); Pt. 3. 138. {2} an epithet of Śiva. --भाज् a. {1} most distinguished. {2} receiving the chief share. --मंत्रिन् m. the prime-minister. --वासस् n. a principal garment. (du.) the two chief garments. --वृष्टिः f. a heavy shower of rain. --शिष्ट a. taught or prescribed as of primary importance.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0750-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रधान न० प्र + धा--ल्युट् । सांख्यमतसिद्धायाम् सत्त्वरज- स्तमोरूपगुणत्रयात्मिकायां १ प्रकृतौ प्रकृतिशब्दे दृश्यम् । वत्कार्य्ये २ कुद्धितत्त्वे ३ परमात्मनि ४ प्रशस्ते ५ सचिवे [] च । ६ सेनापत्यध्यक्षे पु० ७ श्रेष्ठे त्रि० अमरः “सेना- ध्यक्षः प्रधानः स्यात्” अस्य पुंस्त्वमिति वोपालितः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4470-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रधानं, क्ली, (प्रधत्ते सर्व्वमात्मनीति । प्र + धा + युच् ।) प्रकृतिः । (यथा, विष्णुपुराणे । १ । १ । २ । “सदक्षरं ब्रह्म य ईश्वरः पुमान् गुणोर्म्मिसृष्टिस्थितिकालसंलयः । प्रधानबुद्ध्यादिजगत् प्रपञ्चसूः स नोऽस्तु विष्णुर्गतिभूतिमुक्तिदः ॥” महामात्रः । (यथा, मनुः । ७ । २०२ । “प्रमाणानि च कुर्व्वीत तेषां धर्म्म्यान् यथो- दितान् । रत्नैश्च पूजयेदेनं प्रधानपुरुषैः सह ॥” प्रधत्तेऽनेनास्मिन् वा । प्र + धा + ल्युट् ।) परमात्मा । बुद्धिः । त्रि, प्रशस्तम् । तत्पर्य्यायः । प्रमुखम् २ प्रवेकम् ३ अनुत्तमम् ४ उत्तमम् ५ मुख्यम् ६ वर्य्यम् ७ वरेण्यम् ८ प्रवर्हम् ९ अनवरार्द्ध्यम् १० परार्द्ध्यम् ११ अग्रम् १२ प्राग्र- हरम् १३ प्रग्र्यम् १४ अग्र्यम् १५ अग्रीयम् १६ अग्रिमम् १७ । इत्यमरः । ३ । १ । ५७ ॥ (यथा, मनुः । ९ । १२१ । “उप्रसर्ज्जनं प्रधानस्य धर्म्मतो नोपपद्यते । पिता प्रधानं प्रजने तस्माद्धर्म्मेण तं भजेत् ॥”
प्रधानः, पुं, (प्रधत्ते इति । प्र + धा + ल्युः ।) महामात्रः । सेनापत्यादिः । महामात्रः प्रधानः स्यादिति पुंस्काण्डे वोपालितः । इत्य- मरटीकायां भरतः ॥ (राजर्षिमेदः । यथा, महाभारते । १२ । २३० । १८१ । “प्रधानो नाम राजा च व्यक्तं ते श्रोत्रमागतः । कुले तस्य समुत्पन्नां सुलभां नाम विद्धि माम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-276-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "प्रधान" आता है (60)
वर्य प्रधानप्रवर श्रेष्ठ । बडा । मुख्य । प्रधान । जैसे, वीर- प्रवरअग्र्य प्रधान । श्रेष्ठप्रवेक उत्तम । प्रधानवरेण्य प्रधान । मुख्यप्रकृष्ट मुख्य । प्रधान । खासनी नेता । प्रधान । अगुआ । समासांत में प्रयुक्त । जैसे, ग्रामणी, सेनानी, अ…प्रवर्ह प्रधान । श्रेष्ठअग्रगण्य जिसकी गिनती पहले हो । प्रधान । मुखिया । श्रेष्ठ । बड़ाअग्रणी अगुआ । श्रेष्ठ । प्रधान । मुखियाउत्तमीय सबसे ऊपर । सबसे अच्छा । सबसे ऊँचा । प्रधानप्रभावक प्रमुख । शक्तिशाली । प्रधान । प्रभाववालाप्रभावन प्रमुख । प्रधानअनवरार्ध्य मुख्य । प्रधानसदर खास । प्रधान । मुख्य । जैसे,—सदर अमीन । सदर दरवाजा । सदर मुकामखास विशेंष । मुख्य । प्रधान । आम' का उलटअफसर प्रधान । मुखिया । अधिकारीजडैल प्रधान । बड़ातत्थ † ^१ वि॰ मुख्य । प्रधाननिज अपना । स्वीय । स्वकीय । पराया नहीं । विशेष— आजकल इस शब्द का प्रयोग प्र…आद्य पहला । आरंभ कातुंग उन्नत । ऊंचामुखर जो अप्रिय बोलता हो । कटुभाषीअंचित पु वि॰ चिंतन से परे । अचिंत्यधुरीण बोझ सँभालनेवालाप्रथम गणना में जिसका स्थान सबसे पहले हो । जो गिनती में सबसे पहले आवे । पहला …मुख्य मुखसंबंधीअग्रिम अगाऊ । पेशगीधुरंधर भार उठानेवालाप्रमुख संमुख । सामने । आगेप्रष्ठ अग्रगामी । अगुवासोपाधि परिणाम एवं इयत्ता से युक्त । नाम और गुणायुक्त । सीमित । सगुण । सीमा या…अध्यक्ष स्वामी । मालिकअनुत्तर निरुत्तर । लाजवाब । कायलविशेष्य व्याकरण में वह संज्ञा जिसके साथ कोई विशेषण लगा होता है । वह संज्ञा जिस…व्याघ्र बाघ या शेर नामक प्रसिद्ध हिंसक जंतु । विशेष दे॰ 'शेर'श्रेष्ठ सर्वोत्तम । उत्कृष्ट । बहुत अच्छाअद्वितीय द्धितीयरहित । अकेला । एकाकी । एकनृ नर । मनुष्यमौलिक मूल संबंधीशिरोमणि स्त्री॰ सिर पर का रत्न । चूड़ामणिमहामात्र महामात्यमूलप्रकृति संसार की बीजशक्ति या वह आदिम सत्ता, संसार जिसका परिणाम या विकास है । आ…अंगी शरीरी । देहधारी । शरीरवालामहंत साधुमंडली या मठ का अधिष्ठाता । साधुओं का मुखियामूलिक मूल संबंधी । मूल कासालार दीवाल में गाड़ी हुई खूँटी । नागदंतिकालक्ष्म चिह्न । निशानग्रामणी गाँव, दाति, या समूह का मालिक या मुखियामहता गाँव का मुखिया । सरदार । महतीशिखामणि वह रत्न जो सिर पर पहना जायऔवल पहला । प्रथममौर एक प्रकार का शिरोभूषण जो ताड़पत्र या खुखड़ी आदि का बनाया जाता है । विव…अगुआ अग्रसर । आगे चलनेवाला व्यक्ति । अग्रणीअसली सच्चा । खराधोरी धुरे को उठानेवाला । भार उठानेवालाप्रम † वि॰रावल अतःपुर । राजमहल । रनिवासचौधरी किसी जाति, समाज या मंडली का मुखिया जिसके निर्णय को उस जाति, समाज या मं…जेनरल आम । सामान्य । यौ॰— जेनरल इलेक्शन = आम चुनाव । साधराण निर्वाचन । जेनरल…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें