🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:54:50 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

मुखर
mukhara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
कटु बोलने वाला (3.1.36) दुर्मुख · अबद्धमुख
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मुखर १ वि॰ [सं॰]
१. जो अप्रिय बोलता हो । कटुभाषी ।
२. बहुत बोलनेवाला । वकवादी ।
३. प्रधान । अग्रगण्य ।
मुखर २ संज्ञा पुं॰
१. कौआ ।
२. शंख ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मुखर mf(आ)n. (fr. मुख; cf. Pāṇ. v, 2, 107, Vārtt. 1, Pat.) talkative, garrulous, loquacious (said also of birds and bees), Kāv.; Kathās.
noisy, tinkling (as an anklet &c.), Mṛcch.; Kālid.
sound resonant or eloquent with, expressive of (comp.), Kāv.; Kathās.
scurrilous, Kāv.; Rājat.
foul-mouthed, scurrilous speaking harshly or abusively, L.
मुखर m. a crow, L.
a conch shell, L.
a leader, principal, chief, Hit.
N. of a Nāga, MBh.
of a rogue, Cat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (820,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मुखर a. [मुखं मुखव्यापारं कथनं राति र-क Tv. cf. P. V. 2. 107 Vārt. also] 1 Talkative, garrulous, loquacious; मुखरा खल्वेषा गर्भदासी Ratn. 2. मुखरतावसो हि विराजते Ki. 5. 16; तद्रूपवर्णनामुखर K. 189; Bk. 2. 54. --2 Noisy, making a continuous sound, tinkling, jingling (as an anklet &c.) स्तबेरमा मुखरशृं पलकर्षिणस्ते R. 5. 72; अंतःकूजन्मुखरशकुतो यत्र रम्यो वनांतः U. 2. 25, 20; Māl. 9. 5; मुखरमधीरं [] त्यज मञ्जीरं रिपुमिव केलिषु लोलं Gīt. 5; Mk. 1. 35; तोयोत्सर्गस्तानितमुखरो मा स्म भूः Me. 37. --3 Sounding, resonant or resounding with (usually at the end of comp.); स्थाने स्थाने मुखरककुभो झांकृतैर्निर्झराणां U. 2. 14; मंडलीमुखरशिखरे (लत कुंजे) Gīt. 2; गोदवरीमुखरकंदरगिरिः U. 1; R. 13. 40. --4 Expressive or indicative of. --5 Foul-mouthed, abusive, scurrilous. --6 Mocking, ridiculing. --रः 1 A crow. --2 A leader, the chief or principal person: यदि कार्यविपत्तिः स्यान्मुखरस्तत्र हन्यते H. 1. 29. --3 A conch-shell. --री The bit of a bridle.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0869-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मुखर त्रि० मुखं मुखव्यापारं कथनं राति दत्ते करो- तीति यावत् रा--क । १ अप्रियवादिनि अमरः । २ अग्रे- वादिनि च “मुखरस्तत्र हन्यते” इति हितोपदेशः । ३ काके पुंस्त्री० स्त्रियां ङीष् । ४ शङ्खे पु० राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4756,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मुखरः, त्रि, (मुखं अस्यास्तीति । मुख + उष- सुषिमुष्कमधो रः ।” ५ । २ । १०७ । इत्यत्र “रप्रकरणे खमुखकुञ्जेभ्य उपसंख्यानम् ।” इति काशिकोक्त्या सर्व्वस्मिन् वक्तव्ये रः । “निन्दितं मुखमस्यास्तीति रः ।” इत्यमरटीका ।) अप्रिय- वादी । तत्पर्य्यायः । दुर्मुखः २ अबद्धमुखः ३ । इत्यमरः । ३ । १ । ३६ ॥ (यथा, -- “एका भार्य्या प्रकृतिमुखरा चञ्चला च द्वितीया ।” इत्युद्भटः ॥ शब्दायमानः । यथा, मृच्छकटिकनाटके १ अङ्के । “त्वां सूचयिष्यति तु माल्यसमुद्भवोऽयं गन्धश्च भीरु ! मुखराणि च नूपुराणि ॥” अग्रयायी । यथा, हितोपदेशे । “यदि कार्य्ये विपत्तिः स्यान् मुखरस्तत्र हन्यते ॥”)
मुखरः, पुं, (मुख + रः ।) काकः । शङ्खः । इति राजनिर्घण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-735-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मुखर" आता है (6)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें