🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:32:15 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

शाब्द
śābda
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शाब्द १ वि॰ [सं॰] [वि॰ स्त्री॰ शाब्दी]
१. शब्द संबंधी । शब्द का ।
२. शब्द विशेष पर निर्भर ।
३. शब्दमय (को॰) । मौखिक । वाचाकथित या उक्त (को॰) ।
५. मुखर । ध्वनियुक्त (को॰) ।
शाब्द २ संज्ञा पुं॰ शब्दशास्त्री । वंयाकरण ।
शाब्द व्यंजना संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ शाब्दव्यञ्जना] दे॰ 'शाब्दी व्यंजना' ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शाब्द mf(ई)n. (fr. शब्द) sonorous, sounding, W.
relating to sound (as opp. to आर्थ, q.v.), Sāh.
based on sounds, expressed in words oral, verbal, (esp.) resting on or enjoined by sacred sound (i.e. on the Veda; with ब्रह्मन्. n. = ‘the Veda’), ŚBr. &c.
nominal (as inflection), W.
शाब्द m. a philologist, grammarian, RPrāt.
शाब्द m. pl. a partic. sect, Hcar.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1065,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शाब्द a. (ब्दी f.) [शब्द-अण्] 1 Relating to or derived from a word. --2 Relating to or depending on sound (opp. आर्थ.). --3 Verbal, oral. --4 Sounding, sonorous. --5 [] Nominal (as inflection). --ब्दः A grammarian. --ब्दी N. of Sarasvatī. --Comp. --बोधः perception or apprehension of the sense of words. --व्यंजना insinuation founded on words.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1040-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शाब्दः, त्रि, (शब्दस्यायमिति । शब्द + अण् ।) शब्दसम्बन्धी । यथा । एकः शाब्दोऽपरश्चार्थः । इति दायभागः ॥ (शब्दमयः । यथा, भाग- वते । २ । २ । २ । “शाब्दस्य हि ब्रह्मण एष पन्था यन्नामभिर्ध्यायति धीर पार्थैः ॥”) सरस्वत्यां स्त्री, शाब्दी । इति केचित् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-049-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें