🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:04:20 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

शाब्द

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

शाब्द

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

शाब्द

अर्थ: शब्द संबंधी या शब्द से व्युत्पन्न

व्युत्पत्ति: शब्द + अण् (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. शाब्द (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. शाब्द (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — शाब्द (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाशाब्दःशाब्दौशाब्दाः
द्वितीयाशाब्दम्शाब्दौशाब्दान्
तृतीयाशाब्देनशाब्दाभ्याम्शाब्दैः
चतुर्थीशाब्दायशाब्दाभ्याम्शाब्देभ्यः
पञ्चमीशाब्दात् / शाब्दाद्शाब्दाभ्याम्शाब्देभ्यः
षष्ठीशाब्दस्यशाब्दयोःशाब्दानाम्
सप्तमीशाब्देशाब्दयोःशाब्देषु
सम्बोधनहे शाब्दहे शाब्दौहे शाब्दाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — शाब्द
शाब्द
śābda
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शाब्द १ वि॰ [सं॰] [वि॰ स्त्री॰ शाब्दी]
१. शब्द संबंधी । शब्द का ।
२. शब्द विशेष पर निर्भर ।
३. शब्दमय (को॰) । मौखिक । वाचाकथित या उक्त (को॰) ।
५. मुखर । ध्वनियुक्त (को॰) ।
शाब्द २ संज्ञा पुं॰ शब्दशास्त्री । वंयाकरण ।
शाब्द व्यंजना संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ शाब्दव्यञ्जना] दे॰ 'शाब्दी व्यंजना' ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शाब्द mf(ई)n. (fr. शब्द) sonorous, sounding, W.
relating to sound (as opp. to आर्थ, q.v.), Sāh.
based on sounds, expressed in words oral, verbal, (esp.) resting on or enjoined by sacred sound (i.e. on the Veda; with ब्रह्मन्. n. = ‘the Veda’), ŚBr. &c.
nominal (as inflection), W.
शाब्द m. a philologist, grammarian, RPrāt.
शाब्द m. pl. a partic. sect, Hcar.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1065,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शाब्द a. (ब्दी f.) [शब्द-अण्] 1 Relating to or derived from a word. --2 Relating to or depending on sound (opp. आर्थ.). --3 Verbal, oral. --4 Sounding, sonorous. --5 [] Nominal (as inflection). --ब्दः A grammarian. --ब्दी N. of Sarasvatī. --Comp. --बोधः perception or apprehension of the sense of words. --व्यंजना insinuation founded on words.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1040-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शाब्दः, त्रि, (शब्दस्यायमिति । शब्द + अण् ।) शब्दसम्बन्धी । यथा । एकः शाब्दोऽपरश्चार्थः । इति दायभागः ॥ (शब्दमयः । यथा, भाग- वते । २ । २ । २ । “शाब्दस्य हि ब्रह्मण एष पन्था यन्नामभिर्ध्यायति धीर पार्थैः ॥”) सरस्वत्यां स्त्री, शाब्दी । इति केचित् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-049-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
शाब्दशाब्द (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: शाब्द (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

शाब्द 📚 ➤ शब्द संबंधी या शब्द से व्युत्पन्न

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
शाब्द 📚शब्द संबंधी । शब्द का🟠🔵🟣🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

  • शाब्द: शब्द + अण् (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें