🕉️ 22 November 2026, Sunday · 07:21:15 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

दुर्मुख
durmukha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
कटु बोलने वाला (3.1.36) मुखर · अबद्धमुख
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दुर्मुख संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. घोड़ा ।
२. राम की सेना का एक बंदर ।
३. महिषासुर के एक सेनापति का नाम ।
४. रामचंद्र जी का एक गुप्तचर जिसके द्वारा वे अपनी प्रजा का वृत्तांत जाना करते थे । इसी के मुँह से उन्होंने सीता का वह वृत्तांत सुना था जिसके कारण सीता का द्वितीय वनवास हुआ था (उत्तर- रामचरित) ।
५. एक नाग का नाम ।
६. शिव ।
७. धृतराष्ट्र के एक पुत्र का नाम ।
८. वह घर जिसका द्वार उत्तर की ओर हो ।
९. साठ संवत्सरों में से एक ।
१०. एक यज्ञ का नाम ।
११. गणेश जी का एक नाम ।
१२. रावण की सेना का एक राक्षस । उ॰—दुर्मुख सुररिपु मनुज अहारी ।—मानस, ६ । ६१ ।
दुर्मुख २ वि॰ [वि॰ स्त्री॰ दुर्मुखी]
१. जिसका मुख बुरा हो । विकृत मुख का । बदसूरत ।
२. बुरे वचन बोलनेवाला । कटुभाषी । अप्रियवादी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दुर्—मुख mf(ई)n. ugly-faced, MBh.; R. &c.
foul-mouthed, abusive, scurrilous, Bhartṛ. ii, 59
दुर्—मुख m. a horse, L.
a serpent, L.
N. of the 29th year of the cycle of Jupiter (lasting 60 years), Var.; Sūryas.
of a prince of the Pañcālas, AitBr. viii, 23
of a son of Dhṛtarāṣṭra, MBh. i &c.
of an astronomer, L.
of a serpent-demon, MBh.; Hariv.
of a Rakṣas, R.; BhP.
of a Yakṣa, BrahmaP.
of a monkey, R.
of a general of the Asura Mahiṣa, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (486,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दुर्मुख त्रि० दुस्थं मुखं तद्व्यापारो वाऽस्य प्रा० व० । १ अश्वे हेमच० । २ वानरभेदे ३ राक्षसभेदे “रक्षःपतिस्तदबलोक्य निकुम्भकुम्भधूम्राक्षदुर्मुखसुरान्तनरान्तकादीन्” भाग० ९ । १० । ८४ नागभेदे मेदि० । “नागश्रेष्ठो दुर्मुखश्चाम्बरीषः स्ययं राजा वरुणश्चापि राजन्” भा० मौस० ४ अ० ५ महिषासुरसेनानीभेदे “दुर्द्धरं दुर्मुखं चोभौ शरै- र्निन्ये यमक्षयम्” देवीमा० ६ शिवे “नन्दिमुखो भीम- मुखः सुमुखोदुर्मुखोऽमुखः” भा० गा० २८६ अ० शिवना- मोक्तौ । ६ धृतरष्ट्रपुत्रभेदे “दुःसहो दुःशलश्चैव दुर्मुखश्च तथा परः” भा० आ० ६७ अ० । ७ नृपभेदे । “संग्रामजिद्- दुर्मुखश्च उग्रसेनश्च वीर्यवान्” भा० स० ४ अ० युधिष्ठिरस- भागतनृपोक्तौ ९ यक्षभेदे ब्रह्मपु० । १० अप्रियवादिनि त्रि० । ११ रामस्यान्तःपुरचारिणि चरभेदे “शुद्धान्तचारी दुर्मुखः स मया पौरजानपदानपसर्पितुं प्रयुक्तः” उत्तररामच० । १२ उत्तरद्वारगृहे ६० वर्षमध्ये १३ वर्षभेदे “तुषधान्यक्षयो देवि! सर्वशस्यमहार्घता । व्यवहाराश्च नश्यन्ति दुर्मुखे दुर्मुखाः प्रजाः” ज्यो० त० भवि० पु०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3643,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दुर्म्मुखः, पुं, (दुर्निन्दितं मुखं यस्य ।) वानर- विशेषः । (यथा, रामायणे । ४ । ३९ । ३३ । “अयुतेन वृतश्चैव सहस्रेण शतेन च । ततो यूथपतिर्वीरो दुर्म्मुखो नाम वानरः ॥”) नागभेदः । इति मेदिनी । खे, १० ॥ (यथा, हरिवंशे । ३ । ११४ । “कुहरः पुष्पदंष्ट्रश्च दुर्म्मुखः सुमुखस्तथा ॥”) अश्वः । इति हेमचन्द्रः । ३ । १५ ॥ (सर्पः । इति त्रिकाण्डशेषः । ३ । ३ । ५९ ॥) महिषासुर- सेनापतिविशेषः । यथा, मार्कण्डेये । ८३ । १९ । “दुर्द्धरं दुर्म्मुखञ्चोभौ शरैर्निन्ये यमक्षयम् ॥” (नृपविशेषः । यथा, महाभारते । २ । ४ । २१ । “संग्रामजिर्द्दुर्म्मुखश्च उग्रसेनश्च वीर्य्यवान् ॥” धृतराष्ट्रस्य पुत्त्रविशेषः । यथा, तत्रैव । १ । ११७ । ३ । “दुर्म्मर्षणो दुर्म्मुखश्च दुष्कर्णः कर्ण एव च ॥” राक्षसविशेषः । यथा, भागवते । ९ । १० । १८ । “रक्षःपतिस्तदवलोक्य निकुम्भकुम्भ- धूम्राक्षदुर्म्मुखसुरान्तनरान्तकादीन् ॥” यक्षविशेषः । इति ब्रह्मपुराणम् ॥ गणपते- र्गणानामन्यतमः । यथा, महागणपति- स्तोत्रे । ११ । “षट्कोणाश्रिषु षट्सु षड्गजमुखाः पाशा- ङ्कुशाभीरवान्- बिभ्राणाः प्रमदासखाः पृथुमहाशोणाश्ममुञ्ज- त्विषः । आमोद्रः पुरतः प्रमोदसुमुखौ तं चाभितो दुर्म्मुखः पश्चात्पार्श्व गतोऽस्य विघ्न इति यो यो विघ्न- कर्त्तेति च ॥” वर्षविशेषः । यथा, ज्योतिषतत्त्वधृतभविष्य- पुराणवचनम् । “तुषधान्यक्षयो देवि ! सर्व्वशस्यमहार्षता । व्यवहाराश्च नश्यन्ति दुर्मुखे दुर्मुखाः प्रजाः ॥”)
दुर्म्मुखः, त्रि, (दुर्दुःखजनकं मुखं मुखनिःसृत- वचनादिकं यस्य ।) अप्रियवादी । तत्पर्य्यायः । मुखरः २ अबद्धमुखः ३ । इत्यमरः । ३ । १ । ३६ ॥ (अप्रियदर्शनम् । यथा, कथासरित्सागरे । १२ । ५२ । “चक्रे वसन्तकस्यापि रूपं दन्तुरदुर्मुखम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-733-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "दुर्मुख" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें