🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:20:40 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

निज
nija
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
निज १ वि॰ [सं॰]
१. अपना । स्वीय । स्वकीय । पराया नहीं । विशेष— आजकल इस शब्द का प्रयोग प्राय़ः 'का' विभक्ति के साथ होता है, जैसे, निज का काम । कर्म की विभक्ति भी इसके साथ लगती है; जैसे, निज को, निजहि । कविता में और विभक्तियाँ भी दिखाई देती है पर कम । मुहा॰— निज का = खास अपना । अपने शरीर, जन या कुटुंब से संबंध रखनेवाला ।
२. खास । मुख्य । प्रधान । उ॰— (क) परम चतुर निज दास श्याम के संतत निकट रहत हौ । जल बूड़त अवलंब फेन को फिरि फिरि कहा गहत हौ । —सूर (शब्द॰) (ख) कह मारुतसुत सुनह प्रभु ससि तुम्हार निज दास ।—तुलसी (शब्द॰) ।
३. ठीक । सही वास्तविक । सच्चा । यथार्थ । उ॰— (क) अब बिनती मन सुनहु शिव जो मोपर निज नेह । —तुलसी (शब्द॰) । (ख) मन मेरो मानै सिख मेरी । जौ निज भक्ति चहै हरि केरी ।—तुलसी (शब्द॰) ।
निज २ अव्य॰
१. निश्चय । ठीक ठीक । सही सही । सटीक । मुहा॰— निज करके = बीस बिस्वे । निश्चय । अवश्य । जरूर ।
२. खासकर । विशेष करके । मुख्यतः उ॰— देखु विचारि सार का साँची, कहा निगम निज गायो ।—तुलसी (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नि-ज mf(आ)n. (√ जन्) innate, native, of one's own party or country (with रिपु m. an enemy in one's own country, Hit.; m. pl. one's own people, Rājat.)
constant, continual, AV.; Br.; Mn.; MBh. &c. (in later Sanskṛt used as a reflex. possess. pron. = स्व, my own, his own, our own &c.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (547,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निज a. [नितरां जायते निजण्-ड] 1 Innate, indigenous, native, inborn, congenial. --2 Own, one's own, relating to one-self, of one's own party or country; निजं वपुः पुनरनयन्निजां रुचिं Śi. 17. 4; R. 3. 15, 18. 27; Ms. 2. 50. --3 Peculiar. --4 Continual, perpetual. --m. pl. One's own people.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0620-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निज त्रि० नितरां जायते नि + जन--ड । १ स्वकीये २ नित्ये च अमरः । “सेनागजेन मथितस्य निजप्रसूनैः” माघः । ३ स्वाभाविके “स्वाम्यं यस्य निजम्” न्याय लीला० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4060,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निजं, त्रि, (निश्चयेन जायत इति । नि + जन + डः ।) स्वकीयम् । (यथा, हितोपदेशे । “अयं निजः परो वेति गणना लघुचेतसाम् ॥”) नित्यम् । इत्यमरः । ३ । ३ । ३२ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-878-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "निज" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें