🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:04:39 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

निज

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

निज

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

निज

अर्थ: अन्तर्जात, स्वदेशजात, सहज, अन्तर्भव, जन्मजात

संस्कृत: पर्याय: अन्तर, स्व

व्युत्पत्ति: नि + जन् +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. निज (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. निज (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — निज (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानिजःनिजौनिजाः
द्वितीयानिजम्निजौनिजान्
तृतीयानिजेननिजाभ्याम्निजैः
चतुर्थीनिजायनिजाभ्याम्निजेभ्यः
पञ्चमीनिजात् / निजाद्निजाभ्याम्निजेभ्यः
षष्ठीनिजस्यनिजयोःनिजानाम्
सप्तमीनिजेनिजयोःनिजेषु
सम्बोधनहे निजहे निजौहे निजाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — निज
निज
nija
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
निज १ वि॰ [सं॰]
१. अपना । स्वीय । स्वकीय । पराया नहीं । विशेष— आजकल इस शब्द का प्रयोग प्राय़ः 'का' विभक्ति के साथ होता है, जैसे, निज का काम । कर्म की विभक्ति भी इसके साथ लगती है; जैसे, निज को, निजहि । कविता में और विभक्तियाँ भी दिखाई देती है पर कम । मुहा॰— निज का = खास अपना । अपने शरीर, जन या कुटुंब से संबंध रखनेवाला ।
२. खास । मुख्य । प्रधान । उ॰— (क) परम चतुर निज दास श्याम के संतत निकट रहत हौ । जल बूड़त अवलंब फेन को फिरि फिरि कहा गहत हौ । —सूर (शब्द॰) (ख) कह मारुतसुत सुनह प्रभु ससि तुम्हार निज दास ।—तुलसी (शब्द॰) ।
३. ठीक । सही वास्तविक । सच्चा । यथार्थ । उ॰— (क) अब बिनती मन सुनहु शिव जो मोपर निज नेह । —तुलसी (शब्द॰) । (ख) मन मेरो मानै सिख मेरी । जौ निज भक्ति चहै हरि केरी ।—तुलसी (शब्द॰) ।
निज २ अव्य॰
१. निश्चय । ठीक ठीक । सही सही । सटीक । मुहा॰— निज करके = बीस बिस्वे । निश्चय । अवश्य । जरूर ।
२. खासकर । विशेष करके । मुख्यतः उ॰— देखु विचारि सार का साँची, कहा निगम निज गायो ।—तुलसी (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नि-ज mf(आ)n. (√ जन्) innate, native, of one's own party or country (with रिपु m. an enemy in one's own country, Hit.; m. pl. one's own people, Rājat.)
constant, continual, AV.; Br.; Mn.; MBh. &c. (in later Sanskṛt used as a reflex. possess. pron. = स्व, my own, his own, our own &c.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (547,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निज a. [नितरां जायते निजण्-ड] 1 Innate, indigenous, native, inborn, congenial. --2 Own, one's own, relating to one-self, of one's own party or country; निजं वपुः पुनरनयन्निजां रुचिं Śi. 17. 4; R. 3. 15, 18. 27; Ms. 2. 50. --3 Peculiar. --4 Continual, perpetual. --m. pl. One's own people.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0620-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निज त्रि० नितरां जायते नि + जन--ड । १ स्वकीये २ नित्ये च अमरः । “सेनागजेन मथितस्य निजप्रसूनैः” माघः । ३ स्वाभाविके “स्वाम्यं यस्य निजम्” न्याय लीला० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4060,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निजं, त्रि, (निश्चयेन जायत इति । नि + जन + डः ।) स्वकीयम् । (यथा, हितोपदेशे । “अयं निजः परो वेति गणना लघुचेतसाम् ॥”) नित्यम् । इत्यमरः । ३ । ३ । ३२ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-878-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "निज" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
निजनिज (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: निज (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

निज 📚 ➤ अन्तर्जात, स्वदेशजात, सहज, अन्तर्भव, जन्मजात
संस्कृत: पर्याय: अन्तर, स्व

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
निज 📚अपना । स्वीय । स्वकीय । पराया नहीं । विशेष— आजकल इस शब्द का प्रयोग प्र…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें