🕉️ 22 November 2026, Sunday · 04:07:58 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

विशेष्य
viśeṣya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
पूर्व (3.3.142)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विशेष्य १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. व्याकरण में वह संज्ञा जिसके साथ कोई विशेषण लगा होता है । वह संज्ञा जिसकी विशेषता विशेषण लगाकर सूचित की जाय । जैसे,—मोटा आदमी या काला कुत्ता में आदमी और कुत्ता विशेष्य हैं ।
२. नाम । संज्ञा (कौ॰) ।
विशेष्य २ वि॰
१. विशिष्य या विशेषतायुक्त होने योग्य ।
२. मुख्य । प्रधान । उत्तम [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि-शेष्य mfn. to be (or being) distinguished or qualified or particularized (see comp.)
वि-शेष्य n. (in gram.) the word to be ‘differenced’ or distinguished (from another word which is called वि-शेषण, q.v.), a substantive, noun, the object or subject of a predicate, Pāṇ.; Tarkas.; Vedāntas.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (991,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विशेष्य, विशेषणीय a. 1 To be distinguished. --2 Chief, superior. --ष्यं The word qualified or limited by an adjective, the object to be defined or particularized by another word; a noun; विशेष्यं नाभिधा गच्छेत्क्षीणशक्तिर्विशेषणे K. P. 2.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0995-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विशेष्य त्रि० विशिष्यते भेद्यते गुणादिभिरसौ वि + शिष- कर्मणि ण्यत् । गुणादिभिर्भद्ये १ व्यवच्छेद्ये पदार्थे २ धर्मिणि च । तस्य भावः तल् । विशेष्यता विष- ताविशेषे स च तज्ज्ञानीययत्किञ्चित्प्रकारतानिरू- पितः संसर्गविषताभिन्नः विषयताविशेषः इति प्राञ्चः । तत्र समानाधिकरणा प्रकारता विशेष्यता च एकैवेति जगदीशः । तयोर्भिन्नत्वम् अवच्छेद्यावच्छेदकभावश्चेति गदाधरः । यथा घटाभाववद् भूतलमित्यादौ घटनिष्ट- प्रकारतानिरूपिता या अभावनिष्ठा विशेष्यता सैव तदवच्छेद्या वा या अभावनिष्ठा प्रकारता तन्निरूपिता भूतलनिष्ठविशेष्यतेति प्राञ्चः । स्वरूपसम्बन्धविशेष इत्यन्ये ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4924,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विशेष्यः, त्रि, (विशिष्यते गुणादिभिरिति । वि + शिष + ण्यत् ।) धर्म्मिपदार्थः । स च द्रव्यादिः । विशिष्यते यः । घटपटादिः । भासमान- वैशिष्ट्यानुयोगी । अस्य लक्षणं यथा । भास- मानवैशिष्ट्यानुयोगित्वं अस्ति च घट इति ज्ञाने घटादौ तत् तत्र हि भासमानवैशिष्ट्यं घटघटत्वयोः सम्बन्धस्तदनुयोगित्वस्य घटादौ सत्त्वात् । अनुयोगित्वमपि स्वरूपसम्बन्धविशेषः प्रतियोगित्वमनुयोगित्वञ्चातिरिक्तपदार्थ इत्य- प्येकदेशिनः । इति कणादः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-436-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "विशेष्य" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬