🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:41:15 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उत्तम
uttama
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उत्तम १ वि॰ [सं॰] [वि॰ स्त्री॰ उत्तमा]
१. श्रेष्ठ । सबसे अच्छा । सबसे भल ।
उत्तम २ संज्ञा पुं॰ [सं॰] छोटी रानी सुरुचि से उत्पन्न राजा उत्तानपाद का पुत्र । ध्रुव का सौतेला भाई ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उत्-तम mfn. (superlative fr. 1. उद्; opposed to अवम, अधम, &c.; cf. अन्-उत्तम), uppermost, highest, chief
most elevated, principal
best, excellent, RV.; AV.; AitBr.; Mn.; Pañcat. &c. (often ifc., e.g. द्विजोत्तम, best of the twice-born i.e. a Brāhman, Mn.)
first, greatest
the highest (tone), ĀśvŚr.; KātyŚr.
the most removed or last in place or order or time, RV.; ŚBr.; MBh. &c.
उत्-तम (अस्), m. the last person (= in European grammars the first person), Pāṇ.; Kāty., Kāś. &c.
N. of a brother of Dhruva (son of Uttāna-pāda and nephew of Priya-vrata), VP.
of a son of Priya-vrata and third Manu
of the twenty-first Vyāsa, VP.
उत्-तम (आस्), m. pl. N. of people, VP.; MBh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (177,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उत्तम a. [उद्-तमप्] 1 Best, excellent (oft. in comp.); द्विजोत्तमः [] the best of Brāhmaṇas; so सुर˚, नर˚ &c.; प्रायेणाधममध्यमोत्तमगुणः संसर्गतो जायते Bh. 2. 67. --2 Foremost, uppermost, highest (opp. हीन, जघन्य). --3 Most elevated, chief, principal. --4 Greatest, first; Ms. 2. 249. --मः 1 N. of Viṣṇu. --2 The last person (= first person according to English phraseology). --मा 1 An excellent woman. --2 A kind of pustule or pimple. --3 The plant Asclepias Rosea Roxb. --Comp. --अंगं ‘the best limb ‘of the body’, the head; कश्चिद् द्विषत्खड्गहृतोत्तमांगः R. 7. 51; Ms. 1. 93, 8. 300; Ku. 7. 41; Bg. 11. 27. --अधम a. high and low ˚मध्यम good, middling, and bad; high, low, and middling; (the order is often reversed); cf. Pt. 1. 210. --अंभस् n. a sort of satisfaction (acquiescence) in Sān. phil. --अरणी the plant Asparagus Racemosus (इंदीवरी). --अर्धः {1} the best half. {2} the last half or part. --अर्ध्य a. pertaining to the best half. --अहः the last or latest day; a fine or lucky day. --उपपद a. one to whom the best term is applicable, best, excellent. --ऋणः, --ऋणिकः (उंत्तमर्णः) a creditor (opp. अधमर्णः) धारेरुत्तमर्णः P. I. 4. 35; Ms. 8. 47, 50; Y. 2. 42. --ओजस् a. of excellent valour. --गंधाढ्य a. possessing copiously the most delicious fragrance. --गुण a. of the best qualities, best, highest; Mu. 2. 17. --पदं a high office. --पु(पू)रुषः {1} the last person in verbal conjugation; (=first person according to English phraseology; in Sanskrit verbs are conjugated by putting the English 1st person last and 3rd person first). {2} the Supreme Spirit. {3} an excellent man. --लाभः an excellent profit. --वेशः N. of Śiva. --शाखः a tree having excellent branches. --श्लोक a. of excellent fame, illustrious, glorious, well-known, famous. --संग्रहः (˚स्त्री˚) intriguing with another man's wife, i. e. speaking with her privately, looking amorously at her &c. --साहसः, --सं {1} the highest (of the fixed) pecuniary punishments; a fine of 1000 (or according to some 80,000) paṇas; Ms. 9. 240; Y. 1. 365; पणानां द्वे शते सार्धे प्रथमः साहसः स्मृतः । मध्यमः पंचविज्ञेयः सहस्रं त्वेष चोत्तमः ॥. [] Capital punishment, banishment, confiscation, and mutilation are also regarded as forms of this punishment.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0293-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उत्तम त्रि० उद् + तमप् । १ उत्कृष्टे । “ज्योतिषामुत्तमोदेव । दीपोऽयं प्रतिगृह्यताम्” दीपमन्त्रः “अदस्त्वया मुन्न- मनुत्तमं तमः” माघः “उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मे- त्युदाहृतः” “यस्मात् क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः । अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः” गीता । द्विजोत्तमः नरोत्तमः नृपोत्तम! “घर्मोऽ- धर्मविदुत्तमः” विष्णुसह० । उत्--उद्गतः अतिशये तमप् । २ विष्णौ पु० । “अनादिनिधनो धाता विधाता धातु- रुत्तमः” विष्णुसह० । “धातुरुत्तम इति नामैक सविशेषणं सामानाधिकरण्येन । सर्वधातुभ्यः पृथि- व्यादिभ्य उत्कृष्टश्चिदातुरित्यर्थः धातुर्विरिञ्चेरुत्कृष्ट इति वा । नामद्वयं वा कार्य्यकारणप्रपञ्चधारणात् धातुश्चिद्धातुः उत्तमः सर्व्वेषामुद्गतानामुद्गतत्वादुत्तमः” भा० । ३ अन्त्ये । “उत्तमैकाभ्याञ्च” पा० । “उत्तमशब्दी- ऽन्त्यार्थः” सि० कौ० । उत्तानपादस्य पुत्रभेदे ४ ध्रुवसपत्न- भ्रातरि पु० स च उत्तानपादस्य सुरुचौ भार्य्यायामुत्पन्नः । “जाये उत्तानपदस्य सुनीतिः सुरुचिस्तथा । सुरुचिः प्रेयसी पत्युर्नेतरा यत् सुतोध्रुवः । एकदा सुरुचेः पुत्रमङ्कमारीप्य- लालयन् । उत्तमं मारुरुक्षुस्तं ध्रुवं राजाभ्यनन्दत” भा० ४ स्क० ८ अ० । “उत्तमस्त्वकृतोद्वाहो मृगयायां बलीयसा । हतः पुण्यजनेनाजौ तन्मातास्य गतिं [] गता” भा० ४, स्क० १० अ० । प्रियव्रतस्य ५ पुवभेदे स एव तृतीयमनुः यथोक्तं भाग० ८ स्कं० १ अ० । “तृतीय उत्तमो नाम प्रियव्रतसुतोमनुः । पवनः सृञ्जयो यज्ञहोत्राद्यास्तत्सुता नृप! । वशिष्टातनयाः सप्त ऋषयः प्रमदादयः । सत्यावेदश्रुता भद्रादेवा इन्द्रस्तु सत्यजित् । धर्म्मस्य सुनृतायान्तु भगवान् पुरुषोत्तमः । सत्यसेन इति ख्यातः जातः सत्यव्रतैः सह” । हरिवं० ७ अ० तु औत्तमित्वेनायं पठितः यथा । “स्वायम्भु- वोमनुस्तात! मनुः स्वारोचिषस्तथा । औत्तमिस्तामस- श्चैव रैवतश्चाक्षुषस्तथा । वैवस्वतश्च कौरव्य! साम्प्र- तोमनुरुच्यते” इति सप्तमनूनुद्दिश्य । “इदं तृ- तीयं वक्ष्यामि तन्निबोध नराधिप! । वसिष्ठपुत्राः सप्तासन् वासिष्ठा इति विश्रुताः । हिरण्यगर्भस्य सुता ऊर्जा नाम सुतेजसः । ऋषयोऽत्र मया प्रोक्ताः कीर्त्त्य- मानान् निबोध तान् । औत्तमेयान् महाराज! दश- पुत्रान् मनोरमान् । ईष ऊर्जस्तनूर्ज्जश्च मधुर्माधव एव च । शुचिः शुव्रुः सहश्चैव नभस्यो नभएव च । भानवस्तत्र देवाश्च मन्वन्तरमुदाहृतम्” । तत्र स्वार्थे इञ् औत्तमिः । ॠषिपुत्रादिनामभेदस्तु कल्पभेदादविरुद्धः” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1088-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उत्तमः, त्रि, (अतिशयेन उत्कृष्टः । उत् + तमप् । द्रव्यप्रकर्षार्थत्वान्नाम् । यद्वा उत्ताम्यति तमु अच् उत्तम्यते वा घञ् । नोदात्तेति न वृद्धिः ।) भद्रः । उत्कृष्टः । तत्पर्य्यायः । प्रधानं २ प्रमुखः ३ प्रवेकः ४ अनुत्तमः ५ मुख्यः ६ वर्य्यः ७ वरेण्यः ८ प्रवर्हः ९ अनवरार्द्ध्यः १० परार्द्ध्यः ११ अग्रः १२ प्राग्रहरः १३ प्राग्र्यः १४ अग्र्यः १५ अग्रीयः १६ अग्रियः १७ । इत्यमरः ॥ मुखः १८ अग्रणीः १९ तट्टीका ॥ (उत्तमस्यापि वर्णस्य नीचोऽपि गृहमागतः” । इति हितोपदेशः । “उत्तमाद्देवरात् पुंसः काङ्क्षन्ते पुत्त्रमापदि” ॥ इति महाभारते ॥)
उत्तमः, पुं, वैशिकनामनायकभेदः । तस्य लक्षणम् । “दयिताश्रमप्रकोपेऽपि उपचारपरायणः” । इति रसमञ्जरी ॥ प्रियव्रतराजपुत्रः । स च तृतीयमनुः । अस्मिन् मन्वन्तरे सत्यसेनोऽवतारः । सत्यजिदिन्द्रः । सत्यवेदश्रुतभद्रादयो देवाः । वशिष्ठ- सुताः प्रमदादयः सप्तर्षयः । पवनसृञ्जययज्ञहो- त्राद्या मनुपुत्राः । इति श्रीभागवतम् ॥ (उत्तान- पादस्य राज्ञः स्वनामख्यातः पुत्रभेदः । यथा, विष्णुपुराणे । १ । ११ । २ ॥ “तयोरुत्तानपादस्य सुरुच्यामुत्तमः सुतः” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-224-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "उत्तम" आता है (60)
शुभ अच्छा । भला । उत्तम । सुखप्रद । जैसे—शुभ शकुन, शुभ समाचार, शुभ कार्यआर्य श्रेष्ठ । उत्तमश्लील उत्तम । नफीस । श्रेष्ठसिध्र साधु । श्रेष्ठ । उत्तमप्रवेक उत्तम । प्रधानउत्कृष्ट उत्तम । श्रेष्ठ । अच्छे से अच्छे । सर्वोत्तमसमुद्वह श्रेष्ट । उत्तम । बढ़ियाअनीच जो नीचा न हो । उत्तम । आदर के योग्यअच्छा उत्तम । भला । बाढ़िया । उमदा । खरा । चोखा । मुहा॰—अच्छा आना=(१) ठीक या…वस्य उत्कृष्ट । उत्तमसुकल्य पूर्ण स्वस्थ । उत्तमसाधुमत् अच्छा । उत्तमसोत्कर्ष उत्कर्षयुक्त । उत्तम । दिव्यखुब अच्छा । भला । उमदा । उत्तम । यौ॰—खुबसुरतनेक अच्छा । भला । उत्तम । यौ॰—नेक अंजाम । नेक अंदेश = हितचिंतक । खैरख्वाह …भला जो अच्छा हो । उत्तम । श्रेष्ठ । जैसे, भला काम । भला आदमीउमदा अच्छा । उत्तम । बढ़ियाकुजर श्रेष्ठ । उत्तम । जैसे, पुरुषकुंजर, कपिकुंजर । विशेष— इस अर्थ में यह श…नफीस उत्तम । उमदा । बढ़ियाअमंद जो धीमा न हो । तेजअर्य स्वामीउच्च ऊँचानंदा दुर्गाशोभन शोभायुक्त । दीप्त । सुंदर । सजीलाअग्रिम अगाऊ । पेशगीअपूर्व जो पहिले न रहा होउदीर्ण कथितप्रवीर सुभट । श्रेष्ठ वीर । भारी योद्धा । बहादुरवृंदार मनोज्ञ । सुंदर । आकर्षकप्रशस्त प्रशंसनीय । सुंदरप्रशस्य प्रंशसा के योग्य । प्रशंसनीयविशेषित जो खास तौर पर अलग किया गया हो । जो 'विशेष' किया या बनाया गया होविशेष्य व्याकरण में वह संज्ञा जिसके साथ कोई विशेषण लगा होता है । वह संज्ञा जिस…शाल्मलि शाल्मली वृक्ष । सेमल का पेड़ । विशेष दे॰ 'सेमल'सूक्ष्म बहुत छोटा । जैसे,—सूक्ष्म- जंतुप्रकृष्ट मुख्य । प्रधान । खासअकरा आमलकी । आँवलाअकुंठ जा कुठित या गुठला न हो । तेज । चोखाअग्रज जो भाई पहले जन्मा हो । बड़ा भाई । ज्येष्ठ भ्राता । अनुज का उलटापुंगल आत्माअनिंदित अकलंकित बदनामी से बचा हुआबर वह जिसका विवाह होता हो । दूल्हा । दे॰ 'वर'नीका सिंचाई के लिये बनी जलप्रणालीश्रेय अधिक अच्छा । बेहतरश्लाघित जिसकी तारीफ हुई हो । प्रशंसितप्रगुण्य विशेष । अधिकता एक भाववाचक प्रत्यय जो विशेषण और संज्ञा शब्दों के आगे लगता है । जैसे,—उ…सुतार बढ़ईअद्वैध जो दो भागों में विभक्त न हो । अवियुक्तअनिंद्य जो निंदा के योग्य न होश्लाघनीय प्रशंसा के योग्य । प्रशंसनीय । तारीफ के लायकस्तुषेय्य स्तुति करने योग्य । स्तुत्यआछी पु वि॰ स्त्री॰चहर पु † संज्ञा स्त्री॰बेस पु ^१ संज्ञा पुं॰ दे॰ 'वेश'अगरा पु † वि॰अपोच पु वि॰ सुंदर । अच्छाअसील दे॰ 'असल'उदोत पु, उदोति पु संज्ञा पुं॰ प्रकाश । दीप्तिगरुअ † वि॰
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें