🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:43:41 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उदीर्ण
udīrṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उदीर्ण वि॰ [सं॰]
१. कथित ।
२. विकसित ।
३. पैदा किया हुआ ।
४. आविष्ट । उत्तेजित ।
५. उदार । उत्तम ।
६. प्रस्तुत । तत्पर (अस्त्रसंधानार्थ) । ७ । महान् । श्रेष्ठ ।
८. अभिमानी । गर्विष्ठ [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उद्-ईर्ण mfn. issued out, excited, increased, elevated, MBh.; R.; Suśr.; Kum. &c.
self-conceited, proud, MBh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (186,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उदीर्ण p. p. [ईर्-क्त] 1 Grown, ascended, risen, produced, caused; Śi. 18. 37. --2 Puffed up, elated, grown haughty; भवल्लब्धवरोदीर्णस्तारकाख्यो महासुरः Ku. 2. 32. --3 Excited, stimulated, roused; Śi. 1. 32; Dk. 43, 47. --4 Increased, intense. --5 Generous, great; excellent. --6 Uttered, pronounced; Śi. 13. 42. --7 Ready, strung; ˚धन्वा U. 5. 11. --र्णः N. of Viṣṇu. --Comp. --दीधिति a. intensely bright. --वेग a. violent, impetuous in its course (as a torrent).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0305-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उदीर्ण त्रि० उद्--ऋ--क्त । १ उदिते २ महति ३ उद्रिक्ते च । “उदीर्णरागप्रतिरोधकं मुहुः” माघः । “भवल्लब्धवरो- [] दीण्णस्तारकाख्यो महासुरः” कुमा० । ४ विष्णौ पु० । “उदीर्ण्णः सर्वतश्चक्षुरनीशः शाश्वतःस्थिरः” विष्णु० स० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1166-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उदीर्णः, त्रि, (उत् + ऋ + क्त ।) उदारः । महान् । इति जटाधरः ॥ (“न हि राज्ञामुदीर्णानामेवम्भूतैर्नरैः क्वचित् । सख्यं भवति मन्दात्मन् ! श्रिया हीनैर्धनच्युतैः” ॥ इति महाभारते ॥ उत्तेजितः । उद्द्वीपितः । उद्धतः । यथा, कुमारे २ । ३२ । “भवल्लब्धवरोदीर्णस्तारकाख्यो महासुरः” । “ब्रह्म क्षत्रेण संसृष्टं क्षत्रं च ब्रह्मणा सह । उदीर्णेदहतः शत्रून् वनानीवाग्निमारुतौ” ॥ इति महाभारते । पुं, विष्णुः । यथा, महा- भारते विष्णुसहस्ननामकथने १३ । १४९ । ८० । “उदीर्णः सर्व्वतश्चक्षुरनीशः शाश्वतः स्थिरः” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-239-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें