🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:11:10 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

प्रमुख
pramukha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्रमुख १ क्रि॰ वि॰ [सं॰]
१. संमुख । सामने । आगे ।
२. उस समय । तत्काल ।
प्रमुख २ वि॰
१. प्रथम । पहला ।
२. मुख्य । प्रधान । श्रेष्ठ ।
३. मान्य । प्रतिष्ठित । अगुआ ।
प्रमुख ३ अव्य॰ इससे आरंभ करेक और और । इन मुख्यों के अतिरिक्त और और । इत्यादि । वगैरह । उ॰—बंधुक सुमन अरुण पद पंकज अंकुश प्रमुख चिह्न धरि आए ।—सूर (शब्द॰) ।
प्रमुख ४ संज्ञा पुं॰
१. आदि । आरंभ ।
२. समूह ।
३. पुन्नाग ।
४. मुख (को॰) ।
५. सम्मानयुक्त व्यक्ति । आदरणीय व्यक्ति (को॰) ।
६. अध्याय, परिच्छेद आदि का आरंभ (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्र-मुख mfn. turning the face towards, facing (acc.), R.
first, foremost, chief, principal, most excellent, Hit.
(generally ifc.; f(आ). ) having as foremost or chief, headed or preceded by, accompanied by or with [cf. प्रीति-प्˚; वसिष्ठप्˚], MBh.; Kāv.
honourable, respectable, L.
प्र-मुख m. a chief, respectable man, sage, W.
a heap, multitude, L.
Rottleria Tinctoria, L.
प्र-मुख n. the mouth, MW.
commencement (of a chapter), BṛĀrUp.; Śaṃk.
time being, the present, the same time, Pratāp.
प्र-मुख n. (ibc. or ˚खे ind.) before the face of, in front of, before, opposite to (with gen. or comp.), MBh.; Kāv.
प्र-मुख n. (with √ कृ) to cause to go before or precede, R.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (686,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रमुख a. 1 Facing, turning the face towards. --2 Chief, principal, foremost, first. --3 Respectable, honourable,. --4 (At the end of comp.) (a) Headed by, having as chief or at the head; वासुकिप्रमुखाः Ku. 2. 38. (b) Accompanied with; प्रीतिप्रमुखवचनं स्वागतं व्याजहार Me. 4. --खः 1 A respectable man. --2 A heap, multitude. --3 The tree called Punnāga. --खं 1 The mouth --2 The beginning of a chapter or section. --3 The time being, the present. (प्रमुखतस् and प्रमुखे are used [] adverbially in the sense of ‘in front of’, ‘before’ ‘opposite to’; Bg. 1. 25; Ś. 7. 22).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0756-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रमुख न० प्रकृष्टं मुखमारम्भः । १ तदादित्व त्रिका० प्रकृष्टं मुस्वमस्य । २ प्रथमे ३ प्रधाने अमरः ४ मान्ये ५ श्रेष्ठे च त्रि० मेदि० ६ पुन्नानवृक्षे पु० शब्दरत्ना० ७ समूहे पु० शब्दच० । बहु० । उत्तरपदस्थः । तदादिके त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4480,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रमुखं, क्ली, (प्रकृष्टं मुखमारम्भः ।) तदात्वम् । तत्कालः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ (सम्मुखम् । यथा, भगवद्गीतायाम् । २ । ६ । [] “यानेव हत्वा न जिजीविषाम- स्येऽवस्थिताः प्रमुखे धार्त्तराष्ट्राः ॥”)
प्रमुखः, पुं, (प्रकृष्टं मुखं अग्रभागो यस्य ।) पुन्नागवृक्षः । इति शब्दचन्द्रिका ॥ समूहः । इति शब्दरत्नावली ॥
प्रमुखः, त्रि, (प्रकृष्टं मुखमाद्यं यस्य ।) प्रधा- नम् । (यथा, कुमारसम्भवे । २ । ३८ । “ज्वलन्मणिशिखाश्चैनं वासुकिप्रमुखा निशि । स्थिरप्रदीपतामेत्य भुजङ्गाः पर्य्युपासते ॥”) श्रेष्ठः । इत्यमरः । ३ । १ । ५७ ॥ (यथा, हितोपदेशे । ३ । १२४ । “बलेषु प्रमुखो हस्ती न तथान्यो महीपतेः ॥”) प्रथमः । इति मेदिनी । खे, १० ॥ (यथा, महाभारते । २ । ६ । २ । “नारदप्रमुखास्तस्यामन्तर्व्वेद्यां महात्मनः । समासीनाः शुशुभिरे सह राजर्षिभिस्तथा ॥”) मान्यः । इति शब्दरत्नावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-285-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "प्रमुख" आता है (5)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें