🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:32:04 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

नंदा
naṃdā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नंदा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ नन्दा]
१. दुर्गा ।
२. बोरौ ।
३. एक प्रकार की कामधेनु ।
४. एक मातृका का बालग्रह । विशेष— इसके विषय में यह माना जाता है कि इसके कार ण बालक अपने जीवन के पहले दिन, पहले मास और पहले वर्ष में ज्वर से पीड़ित होकर बहुत रोता और अचेत हो जाता है ।
५. शुभ । उत्तम । किसी पक्ष की प्रतिपदा, षष्ठी और एकादशी तिथि । उ॰— परिवा, छट्ठि एकादसि नंदा । दुइजि, सप्तमी द्बादसि मंदा ।—जायसी (शब्द॰) ।
६. संपत्ति । संपदा ।
७. एक प्रकार की संक्रांति ।
८. हर्ष की स्त्री । विशेष—यहाँ 'प्रसन्नता' से तात्पर्य है ।
९. संगीत में एक मूर्च्छना का नाम ।
१०. एक अप्सरा का नाम ।
११. विभीषण की कन्या का नाम ।
१२. वर्तमान अवसर्पिणी के दसवें अर्हत् की माता का नाम (जैन) ।
१३. पुराण- नुसार कुवेर की पुरी के निकट बहनेवाली नदी का नाम ।
१४. मिट्टी का घड़ा या झझर आदि जिसमें पानी रखते हैं ।
१५. पुराणनुसार शाकद्वौप की एक नदी का नाम ।
१६. पति की बहन । ननद ।
१७. एक तीर्थ का नाम । विशेष—दे॰ नंदातीर्थ ।
१८. बरवै छंद का एक नाम ।
१९. आनंद देनेवाली ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नन्दा (आ), f. Delight, Felicity (personified as wife of Harṣa; cf. नन्दि), MBh. i, 2597
prosperity, happiness, L.
a small earthen water-jar (also ˚दिका), L.
a husband's sister (cf. ननान्दृ), L.
N. of the 3 auspicious Tithis (1st, 6th, and 11th day of the fortnight), VarBṛS. ic, 2 (also ˚दिका, L.)
of the 7th day in Mārgaśīrṣa, Hcat.
(in music) of a Mūrchanā
of Gaurī, Hcat.
of an Apsaras, Hariv.
of a daughter of Vibhīṣaṇa, L.
of a girl connected with Śākya-muni, Buddh.
of the mother of 10th Arhat of present Ava-sarpiṇī, L.
of the wife of Gopāla-varman, Rājat.
of a river flowing near Kubera's city Alakā, MBh.; BhP.
नन्दा f. of नन्द, q.v.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (526,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नंदा [नंदयति नंद्-अच्] 1 Delight, joy, happiness. --2 Affluence, wealth, [] prosperity. --3 A small earthen water jar. --4 A husband's sister. --5 The first, sixth and eleventh days of a lunar fortnight (considered as auspicious tithis). --6 An epithet of Gaurī.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0607-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नन्दा स्त्री नन्दयति नन्दि--अच् । १ दुर्गामूर्त्तिभेदे “यथाग- तास्तथा जग्मुर्देवीं स्थाप्य हिमे गिरौ । संस्थात्य नन्दिता यस्मात्तस्मान्नन्दा तु या भवेत्” वराहपु० “नन्दते सुरलोकेषु नन्दने वसतेऽथ वा । हिमाचले महापुण्यो नन्दा देवी ततः स्मृता” देवीपु० । २ अलिञ्जरे (नाँदा) ख्याते पदार्थे पक्षयोः प्रतिपदेकादशीषष्ठीरूपे ३ तिथिभेदे च मेदि० । “नन्दा भद्रा जया रिक्ता पुर्णा च प्रतिपत् [] क्रमात्” ज्यो० त० “नन्दामन्दमहीजकाव्यदिवसे” ज्यो० त० नवान्ने कालवर्जने । “आदित्यभौमयोर्नन्दा” ज्यो० त० पापयोगोक्तौ । ४ ननान्दरि शब्दर० । ५ सम्पदि शब्दार्थचि० ६ संक्रान्तिभेदे “स्थिरे जीववारे तु नन्देति संज्ञा तदा विप्रवर्गः सुखी मासमेकम्” मु० चि० । रोहिण्युत्तरात्रयं स्थिरं तस्य गुरुवारयोगे रविसंक्रान्तिः सा विप्राणां सुखाय । अत्र वारनक्षत्रोभययोगे घोरादिसंक्रान्तीनां फलं सम्पूर्णं केवलवारवशेन केवलनक्षत्रवशेनापि घोरा दिसंज्ञाः सिद्ध्यन्ति तत्र फलं न सम्पूर्णम् । उक्तञ्च निर्णयामृते रत्नमालायाञ्च “घोरा रवौ ध्वाङ्क्ष्यमृत- द्युतौ च संक्रान्तिरारे च महोदरी स्यात् । मन्दाकिनी ज्ञे च गुरौ च नन्दा मिश्रा कवौ राक्षसिकाऽर्कपुत्रे” “उग्रक्षिप्रचरैर्मैत्र ध्रुवमिश्रर्क्षदारुणैः । ऋक्षैः संक्रा- न्तिरर्कस्य घोराद्याः क्रमशो मता” इति । ७ नन्दाश्रमतीर्थे धर्मपुत्रहर्षस्य च पत्न्याञ्च “नन्दा तु भार्य्या हर्षस्य यासु लोकाः प्रतिष्ठिताः” भा० आ० ६६ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3961-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नन्दा, स्त्री, (नन्दयतीति । नन्दि + अच् + टाप् ।) गौरी । अलिञ्जरः । नादा इति भाषा । तिथि- विशेषः । ताश्च उभयपक्षयोः प्रतिपत्षष्ठ्येका- दश्यः । इति मेदिनी । दे, ६ ॥ (यथा, -- “नन्दा भद्रा जया रिक्तापूर्णा प्रतिपदः क्रमात् ॥” इति ज्योतिषम् ॥) ननान्दा । इति शब्दरत्नावली ॥ सम्पत् । इति हेमचन्द्रः ॥ * ॥ दुर्गाया नन्दानामकारणं यथा, -- “एवमुक्त्रा भवं ब्रह्मा पुनर्द्देवीं स चाब्रवीत् । त्वया देवि ! महत् कार्य्यं कर्त्तव्यञ्चान्यदस्ति नः ॥ भविष्यं महिषाख्यस्य असुरस्य विनाशनम् । एवमुक्त्वा ततो ब्रह्मा सर्व्वे देवाश्च पार्थिव ! ॥ यथागतास्ततो जग्मुर्देवीं स्थाप्य हिमे गिरौ । संस्थाप्य नन्दिता यस्मात्तस्मान्नन्दा तु सा भवेत् ॥” इति वराहपुराणम् ॥ * ॥ अपि च । “नन्दते सुरलोकेषु नन्दने वसतेऽथवा । हिमाचले महापुण्ये नन्दा देवी ततः स्मृता ॥” तस्या माहात्म्यादि यथा, -- “यथा गङ्गा नदीनान्तु उत्तमत्वे व्यवस्थिता । तद्बद्भगवती नन्दा उत्तमत्वेन संस्थिता ॥ मासे भाद्रपदे देवि ! शुक्लपक्षे व्रजेत् सदा । तस्येच्छा श्रावणाषाढे अन्यथा न कदाचन ॥ तेषाञ्च चन्द्रनागस्तु पीडां कुर्य्यात् सुलोचने । न गच्छन्ति सुराः सिद्धाः किं पुनर्म्मानुषादयः ॥ विषवातहताः केचित् विषवातप्रपीडिताः । [] विमुह्यन्ते नरा देवि यान्ति देव्याः प्रसादतः ॥” इति देवीपुराणम् ॥ (कामधेनुविशेषः । यथा, वह्निपुराणे कामधेनु- प्रदाननामाध्याये । “नन्दा सुनन्दा सुरभी सुशीला सुमनास्तथा । निर्गता मथ्यमानेऽब्धौ उषःस्नानं शुभप्रदम् ॥” अस्या दानविधिस्तु कामधेनुशब्दे द्रष्टव्यः ॥ धर्म्मपुत्त्रस्य हर्षस्य पत्नी । आनन्दस्वरूपतया एवास्यास्तथात्वम् । यथा, महाभारते । १ । ६६ । ३३ । “नन्दा तु भार्य्या हर्षस्य यासु लोकाः प्रति- ष्ठिताः ॥” शाकद्बीपान्तर्गतनदीविशेषः । यथा, मात्स्ये । १२१ । ३१ । “नन्दा च पावनी चैव तृतीया परिकीर्त्तिता ॥” “एताः सप्तमहाभागाः प्रतिवर्षं शिवोदकम् । भावयन्ति जनं सर्व्वं शाकद्वीपनिवासिनम् ॥” द्बिशालगृहविशेषः । यथा, विश्वकर्म्मप्रकाशे २ अध्याये । नन्दाख्यं तद्द्विशालञ्च धनदं शोभनं स्मृतम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-824-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "नंदा" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें