🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:09:45 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उच्च
ucca
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उच्च वि॰ [सं॰]
१. ऊँचा ।
२. श्रेष्ठ । बड़ा । महान । उत्तम । जैसे, —(को) यहाँ पर उच्च और नीच का विचार नहीं है । (ख) उनके विचार बहुत उच्च हैं ।
३. तार नाम का सप्तक जो शेष दोनों सप्तकों से ऊँचा होता है (संगीत) ।
४. प्रभाव- शील ।
५. उच्चपदासीन (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उच्च mfn. (said to be fr. च fr. √ अञ्च् with 1. उद्), high, lofty, elevated
tall, MBh.; Kum.; Śiś.; Kathās. &c.
deep, Caurap.
high-sounding, loud, Bhartṛ.; VarBṛS.
pronounced with the Udātta accent, RPrāt.; VPrāt. &c.
intense, violent, R.
उच्च m. height, MBh.
the apex of the orbit of a planet, Kālas, R. &c.
compar. उच्च-तर, superl. उच्च-तम;
उच्च [cf. Hib. uchdan, ‘a hillock’; Cambro-Brit. uched, ‘cleve’.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (172,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उच्च a. 1 High(in all senses); tall; क्षितिधारणोच्चं Ku. 7. 68; elevated, superior, exalted (family &c.). --2 Loud, high-sounding; उच्चाः पक्षिगणाः Śi. 4. 18. --3 Intense, violent, strong. --4 (In astr.) Ascendant; see उच्चसंश्रय below. --च्चः The apex of the orbit of a planet. --Comp. --तरुः {1} the cocoa-nut tree. {2} a lofty tree in general. --तालः (heightened) music, dancing &c. at a tavern. --देवता time personified, chronos. --नीच a. {1} high and low. {2} various, multiform. --(चं) {1} the upper or lower stations of planets. {2} change of accent. --भाषणं speaking aloud, vociferous. --भाषिन् a. shouting, bawling. --ललाटा, --टिका a woman [] with a high or projecting forehead. --संश्रय a. occupying a high station (said of a planet); R. 3. 13; see Malli. thereon.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0286-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उच्च त्रि० उत्क्षिय्य वाहू चीयते, उपर्य्युपरिनिविष्टैरवयवै- श्चीयतेऽसौ वा उद् + चि--ड । १ उन्नते । “पुरस्तादुच्चम्” कात्या० ७, १, २१ । “स तदुच्चकुचौ भवन् प्रभाझर--चक्रभ्र- मिमातनोति यत्” नैषधम् । अस्मात् उत्कर्षे तरप् तमप् । “किंस्वित् गुरुतरं भूमेः किं स्विदुच्चतरञ्च खात्” भा० व० ३१ अ० । उच्चतमम्” कात्या० ७, १, १५ । देवय- जनवर्णने “परितः समीपदेशवर्त्तिप्रदेशेभ्यो यद- तिशयेनोच्चम्” कर्कः । राशिचक्रमध्ये ग्रहविशेषाणां २ राशिभेदे, यथा “मेषो वृषो मृगः कन्या कर्कमीनतुला- धराः । भास्करादेर्भवन्त्युच्चाः राशयः क्रमशस्त्विमे” ज्योति० त० । स्पष्टमुक्तं तत्रैव “रविर्मेषे वृषे चन्द्रो गुरुः कर्के बुधः स्त्रियास् । शनिर्युके (तुलायाम्) मृगे (मकरे) भौमः शुक्रो मीने च तुङ्गिनः” । तेषां राशिभाग- भेदे परमोच्चतामाह तत्रैव “त्रिंशद्भागे दिशो (१०) रा- माः (३) अष्टविंशतिभिस्तिथिः १५ । तथेषुः (५) सप्तविंशश्च विंशतिश्चोच्चसंज्ञकाः” । तथा च रवेर्भेषस्य दशमे भागे, [] प्ररमोच्चता चन्द्रस्य वृषे ३ अंशे, कुजस्य मकर २८ भागे बुधस्य कन्यायाः १५ भागे, गुरोः कर्क ५ भागे, भृगोः मीन २७ भागे शनेस्तुला २० भागे तथात्वम् । “स्वोच्चाच्च सप्तमं नीचं प्राग्वद्भागैर्विनिर्द्देशेत् । उच्चान्तः सूच्चसंज्ञः स्यात् नीचान्ते तु सुनीचकः” परिपूर्णबलः सूच्चे सुनीचे दुर्बलोग्रहः । सूच्चसुनीचयोरन्तर्भागहारात् फलं दिशेत्” ज्योति० त० राहुकत्वोस्तु “उच्चं नृयुग्मं घटभं त्रिको णं कन्यागृहं शुक्र शनी च मित्रे । सूर्य्यः शशाङ्को- धरणीसुतश्च राहो रिपुर्विंशतिकः परांशः । सिंहस्त्रि- कोणं धनुरुच्चसंज्ञं मीनोगृहं शुक्रशनी विपक्षौ । सूर्य्यार- चन्द्राः सुहृदः समानौ जीवेन्दुजौ षष्ट्शिखिनः परांशाः” ज्यो० त० । राशिपरत्वेऽस्य पुंस्त्वं भपरत्वे क्लीवतेति भेदः । भागहारात् ग्रहबलमुक्तं तदानयनप्रकारः नी० ता० सूर्य्यादेर्मेषादीन्युच्चान्यभिधाय “तत् सप्तमं नीचमनेन हीनो ग्र होऽधिकश्चेत् रसभाद्विंशोध्यः । चक्रात्, तदं- शाङ्कलवो बलं स्यात्” २ तथा च ताजके स्वोच्चे २० कला बलं तेन षड्भिः राशिभर्यदि पूर्णवलं तदा इष्टांशैः किमिति १८०, २०, १, त्रैराशिकेन प्रत्येकाशं १/९ बलमा- याति । जातके तु स्वोच्चे ६० कला बलं तेन प्रत्यंशं १/३ बलम् । नी० ताजके “त्रिंशत्स्वभे विंशतिरुच्चभे स्वे” इति उक्तम् । जातके तु श्रीपतिः ६० कला बलमाह यथा “नीचोनोद्युचरोऽधिको यदि भवेत् षड्भात् तदाप्त- च्युतश्चक्रात् कॢप्तकलः खखाष्टखकुभि (१०८००) र्भक्तो- बलं तुङ्गजम् । पादोनं तु बलं ३/४, त्रिकोणगृहगे स्वर्क्षे १/२ दलं च त्रयो ३/८ वखं शा ह्यधिमित्रगेऽथ चरणो १/४ मित्रे समर्क्षेऽष्टमः । १/८ । शत्रुभे भवति षोडं- शांशक ११६ श्चाधिशत्रुभवने रदांशकः १/३२ । अत्र त्रिकोणादौ पादोनादिवलकथनात् स्वोचचे पूर्णबल- मिति प्रतीयते तेन ६० कलास्तत्र थलमु । उच्चाभिमानिनि ग्रहाणां गतिभेदकारके भगणस्थे ३ जीव- भेदे तेनैवाकर्षणात् ग्रहाणामुच्चादिगतिसम्भवः । स चं द्विविधः शीघ्रोच्चः मन्दोच्चश्च तादृशोच्च- तायां कारणञ्च सू० सि० रङ्गनाथाभ्यां दर्शितंयथा “अदृश्यरूपाः कालस्य मूर्तयो भगणाश्रिताः । शीध्रम- न्दोच्चपाताख्या ग्रहाणां गतिहेतवः” सू० सि० १ । “शीघ्रो- च्च मन्दोच्चपातसञ्ज्ञकाः पूर्व्वोक्तपदार्था जीवविशेषाः सूर्य्या- दिग्रहाणां गतिकारणभूताः सन्ति । ननु कालेनैव ग्रह- चलनं भवतीति कालो गतिहेतुर्नैत इत्यत आह [] कालस्येति । पूर्व्वप्रतिपादितकालस्य स्वरूपाणि तथा चैषां कालमूर्त्तित्वेन ग्रहगतिहेतुत्वं नासम्भवीति भावः । ननु कालस्य घठ्यादिमूर्त्तित्वादेषां तदात्मक- त्वाभावात् कथं कालमूर्तित्वमित्यत आह भगणाश्रिता इति । भगोलस्थक्रान्त
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उच्चं, त्रि, (उच्चिनोतीति । चिञ चित्यां अन्येभ्योऽपि इति डः । उच्चैस्त्वमस्ति अत्र वा । अर्श आद्यच्, अव्ययानामिति टिलोपः ।) उपरि । उँचु इति भाषा । तत्पर्य्यायः । प्रांशु २ उन्नतम् ३ उदग्रम् ४ उच्छ्रितम् ५ तुङ्गम् ६ । इत्यमरः ॥ उत्तुङ्गं ७ । इति तट्टीका ॥ (यथा, रघुः ३ । १३ । “ग्रहैन्ततः पञ्चभिरुच्चसंश्रयैः, असूर्य्यगैः सूचितभाग्यसम्पदम्” ।) (ज्योतिषोक्तं ग्रहाणामुच्चस्थानम् । यथा, “अजवृषभमृगाङ्गनाकुलीराः झषबणिजौ च दिवाकरादितुङ्गाः । दशशिखिमनुयुक्तिथीन्द्रियांशै- स्त्रिणवकविंशतिभिश्च तेऽप्यनीचाः” ॥ सूर्य्यादीनां सप्तानां ग्रहाणां मेषवृषभादयो राशयः श्लोकोक्तक्रमविशिष्टा उच्चस्थानानि स्वस्वतुङ्गा- पेक्षया सप्तमस्थानानि च नीचानि, तत्रोच्चेष्वपि दशमादयो राशित्रिंशाशाः यथाक्रमं उच्चेषु पर- मोच्चा नीचेषु परमनीचा भवन्तीति ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-220-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "उच्च" आता है (11)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें