🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:15:21 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उच्चय
uccaya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उच्चय १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. संपुंज । समूह । ढेर ।
२. (पुष्पादि) चुनने की क्रिया ।
३. नीवीबंध ।
४. अभिवृद्धि । अभ्युदय ।
५. नीवार धान्य ।
६. त्रिभुज का उलटा भाग (को॰) ।
उच्चय २पु वि॰ [सं॰ उच्चौ] दे॰ ऊँचा । उ॰—कबहुँ हृदय उमंगि बहुत उच्चय स्वर गावें—सुंदर॰ ग्रं॰, भा॰ १, पृ॰ २६ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उच्-चय See उच्-चि.
उच्-चय m. gathering, picking up from the ground, Śak. 139, 5
adding to, annumeration, KātyŚr.
collection, heap, plenty, multitude, MBh.; R.; Daś.; Śak.; Sāh. &c.
the knot of the string or cloth which fastens the lower garments round the loins tied in front, L.
the opposite side of a triangle, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (173,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उच्चयः 1 A collection, heap, multitude; रूपोच्चयेन Ś. 2. 9; पदोच्चयः S. D. 2; cf. शिलोच्चय also. --2 Gathering, collecting (flowers &c.); पुष्पोच्चयं नाटयति Ś. 4; Ku. 3. 61. --3 The knot of a woman's (wearing) garment (नीविबंध); Ki. 8. 15, 51. --4 Nīvāra rice (collected by winnowing). --5 Prosperity, [] rise; उच्चयापचयौ H. 3. 133. --6 The opposite side of a triangle.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0287-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उच्चय पु० उत्पाट्य चयः चि--अच् । १ पुष्पादेरुत्तोलने । “पुष्पो- च्चयं नाटयति” शकु० । “करिष्यामि शरैस्तीक्ष्णैस्त- [] च्छिरःकमलोच्चयम्” रघुः । “प्रत्युपसदमेकोच्चयेन कपा- लान्येककपालप्रभृतीनाम्” कात्था० २३, २, २० । उत्त- रेषु पुरुषोच्चयेनैवैकशतविधात् १६, ८, २५ । २ नारीकट्यंशुकग्रन्थौ “नीविः स्यादुच्चयोऽप्ययम्” मार्त्तण्डः उत्कृष्टश्चयः । ३ वृहत्समुदाये च अभ्युच्चयः । “वाक्यं स्या- द्योग्यताकाङ्क्षासत्तियुक्तः पदोच्चयः” सा० द० । स निर्घृष्या ङ्गुलिं रामोऽधी मनःशिलोच्चये” रामा० । “एकतः सरितः सर्व्वाः गङ्गाद्याः सलिलीच्चयाः” भा० व० ८८ अ० । “नैकद्रव्योच्चयवतीं समृद्धविपणापणाम्” भा० अनु० ३० अ० । शिलोच्चयोऽपि क्षितिपालमुच्चैः” रघुः । कर्म्मणि अच् । ४ हस्ताभ्यामुद्धृत्यावचिते नीवारे” हारा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1061-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उच्चयः, पुं, (उत् + चि + अच् ।) परिधानवस्त्रग्रन्थिः । [] तत्पर्य्यायः: । नीवी २ ॥ इति हेमचन्द्रः ॥ (पुष्पा- दीनामुत्तालनम् । यथा, रघुः १० । ४४ । “करिष्यामि शरैस्तीक्ष्णैस्तच्छिरःकमलोच्चयम्” । “पुष्पोच्चयं नाटयति” इति शाकुन्तले १ माङ्के ॥ राशिः । समष्टिः । यथा, -- “शिलोच्चयोऽपि क्षितिपालमुच्चैः” । रघुः । २ । ५१ । “वाक्यं स्याद्योग्यताकाङ्क्षासत्तियुक्तः पदोच्चयः” । इति साहित्यदर्पणे । २ । १ ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-220-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें