🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:11:38 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

मौलिक
maulika
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मौलिक वि॰ [सं॰]
१. मूल संबंधी ।
२. मुख्य । प्रधान ।
३. जो किसी की छाया, या अनुवाद न हो ।
४. छोटा । निम्न (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मौलिक mfn. (fr. मूल) producing roots &c. g. वंशादि
derived from a root, original, Sāṃkhyapr., Introd.
inferior, of low origin (opp. to कुलीन), Col.
मौलिक m. a digger or vendor of roots, VarBṛS.
मौलिक m. pl. N. of a people, MārkP.
मौलिक n. = गर्भाधान, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (837,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मौलिक a. (की f.) 1 Radical. --2 Chief, principal, prime; संजीवनोपायस्तु मौलिक एव रामभद्रस्याद्य संनिहितः U. 3. --3 Inferior. --कः A dealer in or digger of roots.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0882-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मौलिकः, पुं, (मूले आद्ये जातः । मूल + ठञ् ।) कुलीनभिन्नः । यथा राढीयवारेन्द्रब्राह्मणस्य श्रोत्रियः तथा कायस्थस्य मौलिकः । एवं दाक्षि- णात्यवैदिकब्राह्मणस्य अन्यपूर्व्वापरिणेतापि तत्- पदवाच्यः । वङ्गजकायस्थस्य स च मध्यन्यशब्द- वाच्यः । यथा । अथ मध्यन्यलक्षणमाह । मध्यन्यशब्दो रूढ इत्यन्यः । डित्थडवित्थवत् । मध्यन्यः कुलमध्यस्थकुलीनस्य विश्रामस्थल- मित्यर्थः । मध्यन्यशब्दस्य लक्षणान्तरम् । कुली- नेतरसिद्धवंशजातकत्वे सति दशपुरुषावधि अनवच्छिन्नकुलार्च्चनत्वं मध्यन्यत्वम् । स च द्विविघः । सिद्धः साध्यश्च । सिद्धत्वं प्रकृत- मध्यन्यत्वम् । प्रकृतसिद्धवंशजातत्वे सति दश- पुरुषावधिकुलार्च्चकत्वं सिद्धत्वम् । सिद्धपदा- काङ्क्षित्वे सति दशपुरुषावधिकुलार्च्चकत्वं साध्य- त्वम् । अस्य प्रशंसामाह । “कुलीनकुलरक्षार्थं विवादेषु मीमांसया । एतेषां गुणमाश्रित्य मध्यन्यः कुलमुत्तमम् ॥” इति कुलदीपिका ॥ * ॥ दक्षिणराढीयकायस्थस्याष्टसन्मौलिका यथा, -- “गौडेऽष्टौ कीर्त्तिमन्तश्चिरवसतिकृता मौलिका ये हि सिद्धा- स्ते दत्ताः सेनदासाः करगुहसहिताःपालिताः सिंहदेवाः । ये वा पद्याभिमुख्याः स्थितिविनययुषः सप्ततिस्ते द्विपूर्व्वा मित्राद्या वीक्ष्य राज्ञा चरणगुणयुता मौलिक- त्वेन साध्याः ॥” अपि च । “सेनो दत्तः करो ज्ञेयो दासो देवः प्रतिष्ठितः । पालितः सिंहधर्म्मज्ञो गुहः सन्मौलिकाः स्मृताः ॥” * ॥ द्बिसप्ततिसाध्यमौलिका यथा, -- “होडः स्वरधरधरणी बाण आयिच सोमः पैसुर सामः । भञ्जो विन्दो गुह बल लोघः शर्म्मा वर्म्मा हुइ भूँयि चन्द्रः ॥ रुद्रो रक्षित राजादित्यो विष्णुर्नागः खिल पिल गूतः । इन्द्रो गुप्तः पालो भद्र ओमश्चाङ्कुर बन्धुर नाथः ॥ शाँयिर्हेशो मानो गण्डो राहा राणा राहुत साना । दाहा दाना गण उपमाना ॥ [] खामः क्षोमो घर वै ओषः वीदस्तेजश्चार्णव आशः । शक्तिर्भूतो ब्रह्मो शानः क्षेमो हेमो बर्द्धन रङ्गः । गुइः कीर्त्तिर्यशः कुण्डो नन्दी शीलो धनुर्गुणः ॥” इति द्बिसप्ततिमौलिकाः ॥ * ॥ अन्यच्च । “देवो भूदेवभक्तो गुहसदृशगुणो दास ईशान- दासः सेनो दत्तः सुदत्तामहितजनचयः पालितो धर्म्मपालः । सिंहः सिंहप्रतापः क्षितिनिकरकरादानदक्षः करोऽसौ गौडेऽष्टौ संस्थितास्ते गुणगणनिपुणा मौलिक- त्वेन सिद्धाः ॥ * ॥ होडबाणधरणीखिलसोमा भुञ्जबिन्दगुहराजराहुताः । रुद्रपालबलसामरक्षिता लोधशर्म्मभुँयिवर्म्मबन्धराः ॥ चन्द्रशाँयिगुयिभद्रपैसुरा गण्डगुप्तघरकीर्त्तिवर्द्धनाः । क्षेमहेमगणनाथविष्णवो ब्रह्मरङ्गपिलहुइधनुर्गुणाः ॥ तेजोऽर्णवस्वरधरायिच शक्तिभूताः क्षोमौष शान विदशील यशोम नन्दी । दाहाङ्कुरेन्द्रशुभकुण्डमनोपमाना दानाशगूतविदिता भुवि कीर्त्तिमन्तः ॥ हेशादित्यौ राण राहा साना च खामक- स्तथा । द्विसप्ततिमिताः साध्या मौलिका विदिताः क्षितौ ॥” इति कुलाचार्य्यकारिका ॥ * ॥ (देशविशेषः । यथा, मार्कण्डेये । ५७ । ४८ । “पौरिका मौलिकाश्चैव अश्मका भोग- वर्द्धनाः ॥”) त्रि, मूलसम्बन्धिनि मौलसम्बन्धिनि च ॥ (भार- भूतं मूलं हरति वहत्यावहति वा । मूल + “तद्धरति वहत्यावहति भारात् वंशादिभ्यः ।” ५ । १ । ५० । इति ठञ् । मूलभारहारके मूलभार- वाहके मूलभारानेतरि च । इति व्याकरणम् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-790-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मौलिक" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें