🕉️ 21 November 2026, Saturday · 08:58:38 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अध्यक्ष
adhyakṣa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
अधिकारी (2.8.6) अधिकृत
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अध्यक्ष १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. स्वामी । मालिक ।
२. अफसर नायक । सरदार । प्रधान । मुखिया ।
३. मुख्य अधिकारी । अधिष्ठता ।
४. सफेद मदार । श्वेतार्क ।
५. क्षीरिका । खिरनी ।
अध्यक्ष २ वि॰
१. गोचर । दृश्य ।
२. निरीक्षण करनेवाला [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अध्य्-अक्ष mf(आ)n. perceptible to the senses, observable
exercising supervision
अध्य्-अक्ष m. an eye-witness
an inspector, superintendent
the plant Mimusops Kauki (क्षीरिका).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (23,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अध्यक्ष a. [अधिगतः अक्षं इंद्रियं व्यवहारं वा] 1 Perceptible to the senses, visible; यैरध्यक्षैरथ निजसखं नीरदं स्मारयद्भिः Bv. 4. 17. --2 One who exercises supervision, presiding over. --क्षः [] 1 A superintendent, president, head, lord, master, controller, ruler; मयाऽध्यक्षेण प्रकृतिःसूयते सचराचरं Bg. 9. 10; यदध्यक्षेण जगतां वयमारोपितास्त्वया Ku. 6. 17; oft. in comp.; गज˚, सेना˚, ग्राम˚, द्वार˚. --2 An eye-witness (Ved.). --3 N. of a plant (क्षीरिका) Mimusops Kauki.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0052-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अध्यक्ष त्रि० अधिगतोऽक्षं व्यवहारम् अत्या० स० । नृपस्य छत्र- धारणादिव्यवहारेष्वधिकृते । अध्यक्ष्णोति व्याप्नोति अधि + अक्ष--अच् । व्यापके । अधिगतं मूलतया अक्षमिन्द्रियम् अत्या० स० । प्रत्यक्षज्ञाने । अर्श आदित्वात् अचि । तद्वि- षये त्रि० । “द्रव्याध्यक्षे त्वचोयोगो मनसा ज्ञानकारण- मिति” भाषा० । “सेनापतिबलाध्यक्षाविति” मनुः । अधि- ष्ठातरि सन्निधिमात्रेण नियन्तरि च “मयाध्यक्षेण प्रकृतिः सूयते सचराचरमिति” गीता “यदध्यक्षेण जगता वयमा- रोपितास्त्वयेति” कुमा० क्षीरिकावृक्षे पु० शब्दार्णवः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0137,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अध्यक्षः, पुं, (अध्यक्ष्णोति समन्तात् व्याप्नोति अधि + अक्ष् + अच् ।) (छत्रधारणादि व्यवहारे- ष्वधिकृतः । व्यापकः ।) क्षीरिकावृक्षः । इति शब्दरत्नावली ॥
अध्यक्षः, त्रि, (अक्षमिन्द्रियमधिगतः प्रादि- समासः ।) प्रत्यक्षः । इन्द्रियजन्यज्ञानं । (यदध्यक्षेण जगतां वयमारोपितास्त्वया ॥ इति कुमारसम्भवे ।) अधिकृतः । आयव्ययादिनिरीक्षकः । इत्यमरः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-040-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अध्यक्ष" आता है (9)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें