🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:18:06 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

मिश्र
miśra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मिश्र १ वि॰ [सं॰]
१. मीला या मिलाया हुआ । मिश्रित । संयुक्त । जैसे, मिक्ष धातु ।
२. श्रेष्ठ । बड़ा ।
३. जिसमें कई भिन्न भिन्न प्रकार की रकमा (जैसे, रुपया, आना, पाई, मन, सेर छटांक) की संख्या हो । जैसे, मिश्र भाग, मिश्र गुणा । (गणित) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मिश्र mf(आ)n. (prob. fr. a lost √ मिश् cf. under मिक्ष्) mixed, mingled, blended, combined, RV. &c. &c. (वचांसि मिश्रा √ 1. कृ, A. -कृणुते, to mingle words, talk together, RV. x, 93, 1)
manifold, diverse, various, TS. &c. &c.
mixed or connected or furnished with, accompanied by (instr. with or without समम् gen. or comp.; rarely मिश्र ibc., cf. मिश्र-वात), VS. &c. &c.
pl. (ifc. after honorific epithets = &c.; e.g. आर्य-मिश्राः, respectable or honourable people &c.; often also in sg. ifc. and rarely ibc. with proper names by way of respect, cf. कृष्ण-, मधु-म्˚ and comp. below)
mixing, adulterating: (cf. धान्यम्˚)
मिश्र m. a kind of elephant, L.
(in music) a kind of measure, Saṃgīt.
N. of various authors and other men (also abbreviation for some names ending in मिश्र, e.g. for Madana-, Mitra-, Vācaspati-m˚), Cat.
मिश्र n. principal and interest, Lalit. (cf. -धन)
a species of radish, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (817,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मिश्र a. [मिश्र्-अच्] 1 Mixed, blended, mingled, combined; गद्यं पद्यं च मिश्रं च तत् त्रिधैव व्यवस्थितं Kāv. 1. 11, 31, 32; R. 16. 32. --2 Associated, connected. --3 Manifold, diverse. --4 Tangled, intertwined. --5 (At the end of comp.) Having a mixture of, consisting for the most part of. --6 Mixing, adulterating. --श्रः 1 A respectable or worthy person; usually affixed to the names of great men and [] scholars; आर्यमिश्राः प्रमाणं M. 1; वसिष्ठमिश्रः, मंडनमिश्रः &c. --2 A kind of elephant --3 The group of the constellations कृत्तिका and विशाखा. --श्रं 1 A mixture. --2 A kind of radish. --Comp. --जः a mule. --जाति a. of mixed breed. --धान्यं mixed grain. --वर्ण a. of a mixed colour. --(र्णं) a kind of black aloe-wood. --व्यवहारः investigation of composition (of principal and interest). --शब्दः a mule.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0866-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मिश्र (स्र) योजने अद० च० उभ० सक० सेठ् । मिश्र(स्र) यति--ते अमिमिश्र(स्र)त् त ।
मिश्र त्रि० मिश्र अच् । १ संयुते उत्तरपदस्थः २ श्रेष्ठार्थे । यथा आर्य्यमिश्राः । ३ गजजातिभेदे पु० हेमच० । ४ ज्योति- भोक्ते कृत्तिकाविशाखानक्षत्रगणे च पु० । संज्ञायां कन् । ५ इन्द्रवने जटा० ६ औषरलवणे राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4754,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मिश्र, त् क युत्याम् । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (चुरा०-पर०-सक०-सेट् ।) तालव्यमध्योऽयम् । दन्त्यमध्य इति वर्णदेशनायाम् । युतिः संयो- जनम् । मिश्रयति मिश्रापयति घृतेनान्नं लोकः । इति दुर्गादासः ॥
मिश्रं, क्ली, (मिश्र + बाहुलकात् रक् ।) चाणक्य- मूलकम् । इति राजनिर्घण्टः ॥ मिश्रितम् । यथा, -- “केचिदाहुः क्वचिद्देशे यावत्तु दिननाडिकाः । तावदेव त्वनध्यायो न तन्मिश्रे दिनान्तरे ॥” इति तिथ्यादितत्त्वम् ॥
मिश्रः, पुं, (मिश्र + बाहुलकात् रक् ।) गजजाति- विशेषः । यथा, -- “भद्रो मन्दो मृगो मिश्रश्चतस्रो गजजातयः ।” इति हेमचन्द्रः । ४ । २८४ ॥ श्रेष्ठः । यथा । गौरवितास्त्वार्य्यमिश्राः । इति भूरिप्रयोगः ॥ संयुक्ते, त्रि । यथा, -- “करम्बः कवरो मिश्रः संपृक्तः खचितः समाः । इति हेमचन्द्रः । ६ । १०५ ॥ उग्रादिसप्तगणान्तर्गतसप्तमगणः । स तु कृत्तिका विशाखाभ्यां भवति । इति ज्योतिषतत्त्वम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-724-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मिश्र" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें