🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:43:17 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

ललाम
lalāma
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ललाम १ वि॰ [सं॰]
१. रमणीय । सुंदर । बढिया । उ॰—ठाढ़ो रूप ललाम लै सन्मुख मेरे भेट ।—शकुंतला, पृ॰ ९१ ।
२. लाल रंग का । सुर्खं । उ॰—श्याम पै /?/ औ ललामन पै स्याम ऐसी सोभा सुभ सुभित है नाना /?/ गुल की ।—गोपाल (शब्द॰) ।
३. श्रेष्ठ । बड़ा । प्रवान ।
४. मस्तक पर लक्षण से युक्त । चिह्नवाला (को॰) ।
ललाम २ संज्ञा पुं॰
१. भूपण । अलंकार । गहना ।
२. रत्न । उ॰— रामनाम ललित ललाम कियो लाखन को, बेड़ा कूर कायर कपूत कौड़ी आध को ।—तुलसी (शब्द॰) । यौ॰—वंद्रमाललाम=शिव, जिनका भूषण चंद्रमा है । उ॰— चपरि चढ़ायो चाप चंद्रमाललाम को ।—तुलसी (शब्द॰) ।
३. चिह्न । निशान ।
४. दंड और पताका । ध्वज ।
५. सींग । श्रृंग ।
६. घोड़ा ।
७. घोड़े या गाय के माथे पर का चिह्न । अर्थात् दूसरे रंग का चिह्न ।
८. घोड़े का गहना ।
९. प्रभाव ।
१०. घाड़े या सिंह की गर्दन पर का बाल । अयाल ।
११. कतार । पांक्त । श्रेणी (को॰) ।
१२. पुच्छ । दुन (को॰) ।
१३. तिलक । ललाट पर का तिलक (को॰) ।
ललाम ३ संज्ञा पुं॰ [सं॰ ललामन्]
१. आभूषण । साज सज्जा ।
२. अपने वर्ग म उत्कृटन वस्तु ।
३. सांप्रदायिक चिह्न वा तिलक ।
५. दे॰ ललाभ—ओर १२ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ललाम mf(ई)n. having a mark or spot on the forehead, marked with paint &c. (as cattle), AV.; TS.
having any mark or sign, MBh.
beautiful, charming, L.
eminent, best of its kind (f. आ), L.
ललाम m. n. ornament, decoration, embellishment, MBh.; Kāv. &c.
ललाम n. (only L.) a coloured mark on the forehead of a horse or bull
a sectarial mark
any mark or sign or token
a line, row
a flag, banner
a tail
a horse
= प्रभाव.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (898,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ललाम a. (मी f.) 1 Beautiful, lovely, charming. --2 Having a mark on the forehead marked with a blaze. --मं 1 An ornament for the forehead, an ornament or decoration in general; (m. also in this sense); अहं तु [] तामाश्रमललामभूतां शकुंतलामधिकृत्य ब्रवीमि Ś. 2; Śi. 4. 28. --2 Anything the best of its kind. --3 A mark on the forehead. --4 A sign, symbol, mark in general. --5 A banner, flag. --6 A row, series, line. --7 A tail. --8 A mane. --9 Eminence, dignity, beauty. --10 A horn. --मः A horse.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0925-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ललाम न० लल--अच् तममति अम--अण् । १ प्रधाने, २ ध्वजे ३ शृङ्गे ४ बालधौ ५ चिह्ने ६ भूषायां ७ रम्ये ८ तिलके ९ घोटके १० प्रभावे च मेदि० । नान्तत्वमप्यस्य रुद्रः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4823,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ललाम, [न्] क्ली, ललामम् । यथाह रुद्रः । “प्रधानध्वजशृङ्गेषु पुण्ड्रबालधिलक्ष्मसु । भूषावाजिप्रभावेषु ललामं स्यात् ललाम च ॥” (प्रधाने । यथा, रघुः । ५ । ६४ । “तत्र स्वयंवरसमाहृतराजलोकं कन्याललाम कमनीयमजस्य लिप्सोः ॥” पुरुषः । इति रघुटीकायां मल्लिनाथधृत- यादवः । ५ । ६४ ॥)
ललामं, क्ली, (लड विलासे + क्विप् । तं अमति प्राप्नोतीति । अम गतौ + अण् । डस्य लत्वम् ।) चिह्रम् । ध्वजः । शृङ्गम् । प्रधानम् । भूषा । (यथा, भागवते । ३ । १४ । ४८ । “पौत्त्रस्तव श्रीललनाललामं द्रष्टास्फुरत् कुन्तलमण्डिताननम् ॥”) बालधिः । पुण्ड्रम् । तुरङ्गः । प्रभावः । इति मेदिनी । मे ५१ ॥ अश्वललाटे अन्यवर्णचिह्नम् । गवादीनां ललाटचित्रम् । अश्वस्य भूषा । इत्यमरटीकायां भरतः ॥ (पुंनपुंसकलिङ्गमपि । यथा, -- “ललामोऽस्त्री ललामापि प्रभाबे पुरुषे ध्वजे । श्रेष्ठभूषापुण्ड्रशृङ्गपुच्छचिह्नाश्वलिङ्गिषु ॥” इति रघुटीकायां मल्लिनाथधृतयादव्रः ॥ रम्ये श्रेष्ठे च त्रि । यथा, महाभारते । ७ । २२ । १३ । “ललामैर्हरिभिर्युक्तः सर्व्वशब्दसहैर्युधि । राज्ञां मघ्ये महेष्वासः शान्तभीरभ्यवर्त्तत ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-208-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें