🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:32:07 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अवधूत
avadhūta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अवधूत १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] [स्त्री॰ अवधूतिन्]
१. संन्यासी । साधु । योगी । उ॰—(क) धूत कहौं, अवधूत कहौ, रजपूत कहौ, जोलहा कहौ कोऊ ।— तुलसी ग्रं॰ पृ॰ २२३ । (ख) यह सूरति यह मुद्रा हम न देख अवधुत । जाने होहि न योगी कोइ ।
अवधूत २ वि॰ [सं॰]
१. कंपित । हिला हुआ ।
२. विनष्ट । नाश किया हुआ ।
३. अपमानित । तिरस्कृत [को॰] ।
४. अस्वीकृत [को॰] ।
५. बढ़ा हुआ [को॰] ।
६. आक्रांत [को॰] ।
७. विरक्त [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अव-धूत mfn. shaken off (as evil spirits), VS. i, 14
removed, shaken away, BhP. &c.
discarded, expelled, excluded, MBh. &c.
disregarded, neglected, rejected, Daś. &c.
touched, R. vi, 82, 62
shaken, agitated (especially as plants or the dust by the wind), fanned, MBh. &c.
that upon which anything unclean has been shaken out or off (cf. अवक्षुत), Mn. v, 125; MBh. xiii, 1577
unclean, BhP.
one who has shaken, off from himself worldly feeling and obligation, a philosopher (ब्रह्म-विद्), BhP.; Rājat.
अव-धूत m. N. of a Śaiva philosopher
अव-धूत n. rejecting, repudiating, MBh. iv, 352 (= Hariv. 4717).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (100,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अवधूत p. p. 1 Shaken, waved. --2 Discarded, rejected, despised; R. 19. 43. --3 Insulted, humiliated. --4 Excelled, surpassed; Ratn. 2. 8. --5 Attacked, overcome. --6 Separated from worldly attachments. --तः An ascetic who has renounced all worldly attachments and connections; यो विलंघ्याश्रमान्वर्णानात्मन्येव स्थितः पुमान् । अतिवर्णाश्रमी योगी अवधूतः स उच्यते ॥ or अक्षरत्वात् वरेण्यत्वात् धूतसंसारबंधनात् । तत्त्वमस्यर्थसिद्धत्वादवधूतोऽभिधीयते ॥. --Comp. --वेश a. undressed, naked.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0182-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अवधूत त्रि० अव + धू--क्त । १ कम्पिते “पवनावधूतवसनान्तयै- कया” माघः “विदधेऽबधूतसुरसद्मसम्पदम्” माघः । कृष्णयजुर्वेदान्तर्गते २ उपनिषद्भेदे । ३ अभिभूते, ४ निव- र्त्तिते, “अवधूतं रक्षो अवधूता अरातयः” शत० ब्रा० ५ अनादृते च । “यो विलङ्घ्याश्रमान् वर्ण्णान् आत्मन्येव स्थितः पुमान् । अतिवर्ण्णाश्रमी योगी अवधूतः स उच्यते” इत्युक्तलक्षणे वर्ण्णाश्रमधर्मत्यागिनि ६ सन्न्यासिनि पु० । “अक्षरत्वात् वरेण्यत्वात् धूतसंसारबन्धनात् । तत्त्वमस्यर्थसिद्धत्वादवधूतोऽभिधीयते । यथा रविः सर्वर- सान् प्रभुङ्क्ते हुताशनश्चापि हि सर्व्वभक्षकः । तथैव योगी विषयान् प्रभुङ्क्ते न लिप्यते पुण्यपापैश्च शुद्धः” इति च तन्निरुक्तिलक्षणे एवमवधूतगीतशब्दे तल्लक्षणं दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0428,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अवधूत" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें