🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:32:03 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

महाजन
mahājana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
महाजन उ॰— तब अनिय व्यवहरिया बोली । तुरत देउँ मै थैली खोली ।— तुलसी (शब्द॰) ।
महाजन संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. बड़ा या श्रेष्ठ पुरुष । उ॰—महामल्ल मुखर मोहक मित्र महाजन मनस्वी पंडित पाठक ।—वर्ण॰, पृ॰ १० ।
२. साधु ।
३. धनी व्यक्ति । धनवान । दौलतमंद ।
४. रुपए पैसे का लेन देन करनेवाला व्यक्ति । कोठीवाल । उ॰—महतों से मुगुल महाजन से महाराज डाँड़ि लीन्हें पकारि पठान पटवारी से ।—भूषण (शब्द॰) ।
६. प्रामाणिक आचरणवाला व्यक्ति । भलामानुस । उ॰—पथ सी जाइ महाजन थापै ।—रघुनाथ (शब्द॰) ।
७. जनसमाज । जनसमूह ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
महा—जन m. (sg.; rarely pl.) a gr˚ multitude of men, the populace (˚ने ind. in the presence of a gr˚ number of men, in public), MBh.; R.; Kāv. &c.
a gr˚ or eminent man, gr˚ persons, Pañcat.
the chief or head of a trade or caste, MW.
a merchant (?), Pañcat.
महा—जन mfn. (a house) occupied by a gr˚ number of men, MBh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (795,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
महाजन पु० कर्म० । वेदवाक्येषु श्रद्धावति जने । “महा- जनो येन गतः स पन्थाः” भा० व० यक्षप्रश्नः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4741,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
महाजनः, पुं, (महांश्चासौ जनश्चेति ।) साधुः । यथा, महाभारते । ३ । ३१२ । ११२ । “वेदा विभिन्नाः स्मृतयो विभिन्ना नासौ मुनिर्यस्य मतं न भिन्नम् । धर्म्मस्य तत्त्वं निहितं गुहायां महाजनो येन गतः स पन्थाः ॥” मन्वादिः । यथा, -- “प्रायेण वेद तदिदं न महाजनोऽयं देव्या विमोहितमतिर्व्वत माययालम् । त्रय्यां जडीकृतमतिर्मधुपुष्पितायां वैतानिके महति मर्म्मणि युज्यमानः ॥” इति श्रीभागवते षष्ठस्कन्धे अजामिलोपाख्याने यमवाक्यव्याख्याने श्रीधरस्वामी ॥ (धनी । यथा, मृच्छकटिके । १ । “सङ्गं नैव हि कश्चिदस्य कुरुते सम्भाष्यते नादरात् संप्राप्तो गृहमुत्सवेषु धनिनां सावज्ञमालोक्यते । दूरादेवमहाजनस्य विहरत्यल्पच्छदो लज्जया मन्ये निर्धनता प्रकाममपरं षष्ठं महापात- कम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-656-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "महाजन" आता है (12)
कुसीदिक सज्ञा पुं॰ सूद पर रुपया देनेवाला । महाजनसेठ बड़ा साहूकार । महाजन । कोठीवालश्रेष्ठी व्यापारियों या वणिकों का मुखिया । प्रतिष्ठित व्यवसायी । महाजन । सेठबैंकर महाजन । साहूकार । कोठीवालालेनदार जिसका कुछ बाकी हो । जिसका ऋण चुकाना हो । महाजन । लहनेदारपावनेदार लहनेदार । कर्ज देनेवाला । महाजनसाह साधु । मज्जन । भला आदमी । जैसे, — वह चोर है और तुम बड़े साह होप्रयोक्ता प्रयोगकर्ता । जैसे, शब्द- प्रयोक्ताबाणक ‡ संज्ञा पुं॰मिती देशी महीने की तिथि या तारीख । जैसे,—मिती आषाढ़ सुदि ४ सं॰ १९८१ की चिट्…साहु सज्जन । भला मानस । उ ।— ताहि न खोजहु साहु के पूता । का पाहन पूजहु अजगू…बेवहरिया पु † संज्ञा पुं॰
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें