🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:06:55 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

मंजुल
maṃjula
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मंजुल १ वि॰ [सं॰ मञ्जुल] [स्त्री मञ्जुला] सुंदर । मनोहर । खुबसूरत । उ॰—सुकृत पुंज मंजुल अलिमाला । ज्ञान बिराग बिचार मराला—मानस, १ ।३७ ।
मंजुल २ संज्ञा पुं॰
१. नदी या जलाशय का किनारा ।
२. कुंज ।
३. सोता । कूप (को॰) ।
४. एक पक्षी । दात्यूह । कालकंठ (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मञ्जुल mfn. beautiful, pleasing, lovely, charming, Kāv. (cf. g. सिध्मादि)
मञ्जुल m. a species of water-hen or gallinule, L.
मञ्जुल n. a bower, arbour, L. (also m.)
a spring, well, L.
the fruit of Ficus Oppositifolia, L.
Blyxa Octandra, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (774,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मंजुल a. [मंजु-सिध्मा˚ लच्, मंज्-उ लच् वा] Lovely, beautiful, agreeable, charming, sweet, melodious (voice &c.); संप्रति मंजुलवंजुलसीमनि केलिशयनमनुयातं Gīt. 11; कूजितं राजहंसानां वर्धते मदमंजुलं Kāv. 2. 334. --लः A kind of gallinule. --लं 1 An arbour, a bower. --2 A spring, well. --3 The [] state of being variegated.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0832-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मञ्जुल त्रि० मन्ज--सिध्मा० लच् मजि--उलच् वा । १ मनो हरे २ निकुञ्जे मेदि० ३ शबले न० विश्वः । ४ जसरष्ठणगे पुंस्त्री० मेदि० स्त्रियां ङीष् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4716,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मञ्जुलं, क्ली, (मञ्जु मञ्जुत्वमस्त्यस्येति । “सिध्मा- दिभ्यश्च ।” ५ । २ । ९७ । इति मञ्जुशब्दात् लच् ।) जलाञ्चलम् । निकुञ्जम् । इति मेदिनी । ले, १ । २२ । ॥ शबलः । इति विश्वः ॥
मञ्जुलः, पुं, (मञ्जु मञ्जुत्वमस्यास्तीति । मञ्जु + सिध्मादित्वात् लच् ।) जलरङ्कपक्षी । इति मेदिनी । १ । २२ ॥ सुन्दरे त्रि । इत्यमरः । ३ । १ । ५२ ॥ (यथा, कालिकापुराणे ४८ अध्याये । “मञ्जुलं यौवनोद्भेदं प्राप श्रीरिव माधवे ।” नदीभेदे स्त्री । यथा, महाभारते । ६ । ९ । ३४ । “चित्रोपलां चित्ररथां मञ्जुलां वाहिनीं तथा ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-568-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें