🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:12:27 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

विनीत
vinīta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
सधे हुए अच्छी चाल वाले (2.8.44) साधुवाही
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विनीत १ वि॰ [सं॰]
१. जिससमें उत्तम शिक्षा का संस्कार और शिष्टता हो । विनययुक्त । सुशील ।
२. व्यवहार में अधीनता प्रकट करनेवाला । शिप्ट । नम्र ।
३. जितेंद्रिय ।
४. संयमी ।
५. ग्रहण किया हुआ ।
६. सिखाया हुआ ।
७. दूर किया हुआ । हटाया हूआ । ले गया हुआ ।
८. जिसको तंबीह की गई हो । दंडित । शासित ।
९. नीतिपूर्वंक व्यवहार करनेवाला । धार्मिक ।
१०. प्रिय । मनोहर (को॰) ।
११. साफ सुथरा (कपड़ा आदि) ।
विनीत २ संज्ञा पुं॰
१. वणिक् । बनिया । साहु ।
२. निकाला हुआ घोड़ा ।
३. पुलस्त्य के एक पुत्र का नाम । दमनक । दौने का पौधा ।
५. सधाया हुआ बैल (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि-नीत mfn. led or taken away, removed &c.
stretched, extended, R.
tamed, trained, educated, well-behaved, humble, modest, Mn.; MBh. &c.
versed in, acquainted or familiar with (loc. or comp.), Yājñ.; R. &c.
performed, accomplished, MBh.
one who has subdued his passions, L.
lovely, handsome, W.
plain, neat (in dress &c.), A.
वि-नीत m. a trained horse, L.
a merchant, trader, L.
N. of a son of Pulastya, VP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (972,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विनीत p. p. 1 Taken away, removed. --2 Well-trained, educated, disciplined. --3 Refined, well-behaved. --4 Modest, humble, meek, gentle. --5 Decent, decorous, gentlemanly. --6 Sent away, dismissed. --7 Tamed, broken in. --8 Plain, simple, (as a dress). --9 Having the passions under control, selfsubdued. --10 Chastised, punished. --11 Tractable, governable. --12 Lovely, handsome. (See नी with वि also). --तः 1 A trained horse. --2 A trader. --Comp. --आत्मन् a. humble, lowly.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0980-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विनीत त्रि० वि + नी--क्त । १ विनययुक्ते २ कृतदण्डे ३ क्षिप्ते अमरः ४ अपनीते ५ निभृते च । ६ जितेन्द्रिये ७ हृते च मेदि० । ८ सुशिक्षिताश्वे अमरः । ९ मदनवृक्षे च पु० १० शिक्षितवृषादौ राजनि० ११ वणिजि पु० मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4910,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विनीतः, त्रि, (वि + नी + क्तः ।) विनयान्वितः । विनयः शास्त्रतः संस्कारः इन्द्रिययमो वा । [] तत्पर्य्यायः । निभृतः २ प्रश्रितः ३ । इत्यमर- भरतौ ॥ (यथा, रघुवंशे । १४ । ७५ । “तपस्विसंसर्गविनीतसत्त्वे तपोवने वीतभया वसास्मिन् ॥”) जितेन्द्रियः । (यथा, तन्त्रसारे । “शान्तो दान्तः कुलीनश्च विनीतः शुद्धवेश- वान् ॥”) अपनीतः । (यथा, महाभारते । ७ । ११० । ५५ । “विनीतशल्यांस्तुरगांश्चतुरो हेममालिनः ॥”) हृतः । इति मेदिनीकारहेमचन्द्रौ ॥ क्षिप्तः । इत्यजयपालः ॥ कृतदण्डः । इति स्मृतिः ॥ (अनुद्धतः । यथा, मनौ । ९ । ४१ । “तत्प्राज्ञेन विनीतेन ज्ञानविज्ञानवेदिना ॥”)
विनीतः, पुं, (वि + नी + क्तः ।) सुवहाश्वः । तत्पर्य्यायः । साधुवाही २ । इत्यमरः । सुष्ठु- वाहनशीलकः ३ । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, महाभारते । ७ । ११० । ५६ । “तांस्तदा रूप्यवर्णाभान् विनीतान् शीध्र- गामिनः ॥”) बणिक् । इति मेदिनी । ते, १५४ ॥ दमनकवृक्षः । (अस्य पर्य्यायो यथा, -- “उक्तो दमनको दान्तो मुनिपुत्त्रस्तपोधनः । गन्धोत्कटे ब्रह्मजटो विनीतः फलपत्रकः ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥) शिक्षितवृषभादिः । इति राजनिर्घण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-404-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "विनीत" आता है (32)
नम्र विनीत । जिसमें नम्रता होशालीन जो धृष्ट या उद्दंड न हो । विनीत । नम्रप्रश्रित विनीतउद्दांत विनीत । नम्रआजिज दीन । विनीतसलीम गंभीर शांत । विनीतअनुनत विनीत । अनुशासित । शीलयुक्तनतशिर नम्र । विनीतअनुनयी विनीत । नम्र । विनयीखाकसार विनीत । विनम्रनिमाणी पु † वि॰ मान से रहित । सरल चित्तवाला । विनीत । दे॰ 'निमाना'अनुविधायी आज्ञाकारी । विनीत । आदेशनुसारीनत मुड़ा हुआ । टेढ़ाधीर जिसमें धैर्य हो । जो जल्दी घबरा न जाय । दृढ़ और शांत चित्तवालाअवनत नीचा । झुका हुआविनत नीचे की ओर प्रवृत्त । झुका हुआप्रसृत फैला हुआअभिवादक नमस्कार करनेवालाशिक्षित जिसने शिक्षा पाई हो । पढ़ा लिखाविश्रब्ध जो उद्धत न हो । शांतसुशील उत्तम शीलवालाअनुद्धत जो उद्धत न हो । अनुग्रविनम्र झुका हुआ । नम्रव्रीडित लज्जित । शर्मिंदात्रपित पु वि॰ दे॰ 'तृप्ति'प्रह्ल प्रसन्न । आनंदितनयशील नीतिज्ञनयसील पु वि॰निमाना नीचा । ढालुआँ । नीचे की ओर गया हुआपदावनत जो पैरों पर भुका होशाइस्ता शिष्ट । सभ्य । तहजीबवालाप्रश्रयो शिष्ट । सुजन । भलामानुस
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें