🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:43:34 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

प्रसृत
prasṛta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
फैला/बढ़ा (3.1.87) प्रवृद्ध
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्रसृत १ वि॰ [सं॰]
१. फैला हुआ ।
२. प्रवृद्ध । बढ़ा हुआ ।
३. विनीत ।
४. भेजा हुआ । गया हुआ । प्रेरित ।
५. लगा हुआ ।
प्रसृत २ संज्ञा पुं॰
१. गहरी की हुई हथेली । अर्धाजलि ।
२. हथेली भर का मान । पसर । दो पल का मान ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्र-सृत mfn. come forth, issued from (abl. or comp.), ŚvetUp.; MBh.; Kāv. &c.
displaced (as the humours of the body), Suśr.
resounding (as tones), Kathās. (n. impers. with instr. ‘a sound rose from’, ib.)
held or stretched out, TBr.; Bhartṛ.; Kathās.
wide-spreading, MuṇḍUp.; Bhag.
extending over or to (loc.), Kathās.
intent upon, devoted to (comp.), R.; Vajracch.
prevailing, ordinary, ŚBr.; Kāṭh.
intense, mighty, strong, Uttarar.; Daś.; Kathās.
set out, departed, fled, Daś.; Kathās.
w.r. for प्र-श्रित, humble, modest, quiet, MBh.; R. &c.
प्र-सृत m. the palm of the hand stretched out and hollowed as if to hold liquids, GṛŚrS.
प्र-सृत m. (also n., L.) a handful (as a measure = 2 Palas), ŚBr. (also -मात्र n.), ŚrS.; Suśr.
प्र-सृत m. pl. N. of a class of deities under the 6th Manu, VP.
प्र-सृत n. what has sprung up or sprouted, grass, plants, vegetables, MBh.; Pañcar.
agriculture (prob. w.r. for प्र-मृत), L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (698,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रसृत p. p. 1 Gone forward. --2 Stretched out, extended. --3 Spread, diffused. --4 Long, lengthened. --5 Engaged in, attached to. --6 Swift, or quick. --7 Manifested, displayed; U. 6. 14. --8 Modest, humble. --तः The palm of the hand stretched out and hollowed. --तः, --तं A measure equal to two palas. --ता The leg. --Comp. --जः a particular class of sons, an adulterine (कुंडगोलकरूप).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0766-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रसृत न० प्र + सृ--क्त । १ पलद्वये शब्दमा० २ अर्द्धाञ्जलौ न० । कर्त्तरि क्त । ३ प्रसरणयुते त्रि० अमरः । ४ विहिते ५ वेगिते त्रि० मेदि० । ६ गते त्रि० त्रिका० ७ नियुक्ते त्रि० हला० । ८ जङ्घायां स्त्री मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4499,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रसृतं, क्ली, (प्र + सृ + क्तः ।) पलद्बयम् । इति शब्दमाला ॥ (यथा, सुश्रुते चिकित्सितस्थाने । ६ । “कृष्णतिलप्रसृतं प्रकुञ्चं वा प्रातः प्रातरनुसेवेत शीतोदकानुपानम् ॥” “पलाभ्यां प्रसृतिर्ज्ञेया प्रसृतञ्च निगद्यते ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे द्बितीये भागे ॥)
प्रसृतः, पुं, (प्र + सृ + क्तः ।) निकुब्जपाणिः । अर्द्धाञ्जलिः । इत्यमरः । २ । ६ । ८५ ॥ (यथा, शतपथब्राह्मणे । ४ । ५ । १० । ७ । “यद्यनुलभेरन् प्रसृतमात्रं वाञ्जलिमात्रं वा ॥”)
प्रसृतः, त्रि, (प्र + सृ + क्तः ।) प्रवृद्धः । प्रसा- रितः । इत्यमरः । ३ । १ । ८८ ॥ (यथा, देवी- भागवते । १ । १४ । ५ । “न शशाक नियन्तुञ्च स व्यासः प्रसृतं मनः ॥”) विनीतः । वेगितः । इति मेदिनी । ते, १२३ ॥ गतः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ नियुक्तः । इति हलायुधः । २ । ३६० ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-301-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें