🕉️ 23 November 2026, Monday · 12:49:42 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

प्रसृत

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

प्रसृत

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

प्रसृत

अर्थ: आगे बढ़ा हुआ

संस्कृत: पर्याय: प्रवृद्ध

व्युत्पत्ति: प्र + सृ + क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. प्रसृत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. प्रसृत (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. सृत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: प्र + सृ + क्त
  4. सृत (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: प्र + सृ + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — प्रसृत (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाप्रसृतःप्रसृतौप्रसृताः
द्वितीयाप्रसृतम्प्रसृतौप्रसृतान्
तृतीयाप्रसृतेनप्रसृताभ्याम्प्रसृतैः
चतुर्थीप्रसृतायप्रसृताभ्याम्प्रसृतेभ्यः
पञ्चमीप्रसृतात् / प्रसृताद्प्रसृताभ्याम्प्रसृतेभ्यः
षष्ठीप्रसृतस्यप्रसृतयोःप्रसृतानाम्
सप्तमीप्रसृतेप्रसृतयोःप्रसृतेषु
सम्बोधनहे प्रसृतहे प्रसृतौहे प्रसृताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — प्रसृत
प्रसृत
prasṛta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
फैला/बढ़ा (3.1.87) प्रवृद्ध
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्रसृत १ वि॰ [सं॰]
१. फैला हुआ ।
२. प्रवृद्ध । बढ़ा हुआ ।
३. विनीत ।
४. भेजा हुआ । गया हुआ । प्रेरित ।
५. लगा हुआ ।
प्रसृत २ संज्ञा पुं॰
१. गहरी की हुई हथेली । अर्धाजलि ।
२. हथेली भर का मान । पसर । दो पल का मान ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्र-सृत mfn. come forth, issued from (abl. or comp.), ŚvetUp.; MBh.; Kāv. &c.
displaced (as the humours of the body), Suśr.
resounding (as tones), Kathās. (n. impers. with instr. ‘a sound rose from’, ib.)
held or stretched out, TBr.; Bhartṛ.; Kathās.
wide-spreading, MuṇḍUp.; Bhag.
extending over or to (loc.), Kathās.
intent upon, devoted to (comp.), R.; Vajracch.
prevailing, ordinary, ŚBr.; Kāṭh.
intense, mighty, strong, Uttarar.; Daś.; Kathās.
set out, departed, fled, Daś.; Kathās.
w.r. for प्र-श्रित, humble, modest, quiet, MBh.; R. &c.
प्र-सृत m. the palm of the hand stretched out and hollowed as if to hold liquids, GṛŚrS.
प्र-सृत m. (also n., L.) a handful (as a measure = 2 Palas), ŚBr. (also -मात्र n.), ŚrS.; Suśr.
प्र-सृत m. pl. N. of a class of deities under the 6th Manu, VP.
प्र-सृत n. what has sprung up or sprouted, grass, plants, vegetables, MBh.; Pañcar.
agriculture (prob. w.r. for प्र-मृत), L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (698,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रसृत p. p. 1 Gone forward. --2 Stretched out, extended. --3 Spread, diffused. --4 Long, lengthened. --5 Engaged in, attached to. --6 Swift, or quick. --7 Manifested, displayed; U. 6. 14. --8 Modest, humble. --तः The palm of the hand stretched out and hollowed. --तः, --तं A measure equal to two palas. --ता The leg. --Comp. --जः a particular class of sons, an adulterine (कुंडगोलकरूप).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0766-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रसृत न० प्र + सृ--क्त । १ पलद्वये शब्दमा० २ अर्द्धाञ्जलौ न० । कर्त्तरि क्त । ३ प्रसरणयुते त्रि० अमरः । ४ विहिते ५ वेगिते त्रि० मेदि० । ६ गते त्रि० त्रिका० ७ नियुक्ते त्रि० हला० । ८ जङ्घायां स्त्री मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4499,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रसृतं, क्ली, (प्र + सृ + क्तः ।) पलद्बयम् । इति शब्दमाला ॥ (यथा, सुश्रुते चिकित्सितस्थाने । ६ । “कृष्णतिलप्रसृतं प्रकुञ्चं वा प्रातः प्रातरनुसेवेत शीतोदकानुपानम् ॥” “पलाभ्यां प्रसृतिर्ज्ञेया प्रसृतञ्च निगद्यते ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे द्बितीये भागे ॥)
प्रसृतः, पुं, (प्र + सृ + क्तः ।) निकुब्जपाणिः । अर्द्धाञ्जलिः । इत्यमरः । २ । ६ । ८५ ॥ (यथा, शतपथब्राह्मणे । ४ । ५ । १० । ७ । “यद्यनुलभेरन् प्रसृतमात्रं वाञ्जलिमात्रं वा ॥”)
प्रसृतः, त्रि, (प्र + सृ + क्तः ।) प्रवृद्धः । प्रसा- रितः । इत्यमरः । ३ । १ । ८८ ॥ (यथा, देवी- भागवते । १ । १४ । ५ । “न शशाक नियन्तुञ्च स व्यासः प्रसृतं मनः ॥”) विनीतः । वेगितः । इति मेदिनी । ते, १२३ ॥ गतः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ नियुक्तः । इति हलायुधः । २ । ३६० ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-301-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
प्रसृतप्रसृत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: प्रसृत (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन | सृत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: प्र + सृ + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

प्रसृत 📚 ➤ आगे बढ़ा हुआ
संस्कृत: पर्याय: प्रवृद्ध

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
प्रसृत 📚फैला हुआ🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
प्रसृत
फैला/बढ़ा (३.१.८७) — प्रवृद्ध

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • प्रसृत: प्र + सृ + क्त (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬