🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:30:53 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

शश
śaśa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
गन्धर्व, शरभ, राम, सृमर, गवय (नीलगाय), शश (खरगोश) आदि (2.5.12) गन्धर्व · शरभ · राम · सृमर · गवय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शश १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. खरहा । खरगोश ।
२. चंद्रमा का लांछन या कलंक ।
३. लाध्रवृक्ष । लोध ।
४. कामशास्त्र के अनुसार मनुष्य के चार भेदी में से एक भेद । विशेष—रतिमंजरी के अनुसार जो मनुष्य मृदु वचन बोलता हो, सुशील, कामलांग, सुंदर केशोंवाला, सत्यवादी और सकल- गुण-निधान हो, वह शश जाति का माना जाता है ।
५. बाल नामक गंध द्रव्य । गंध रस ।
६. मृग । हरिण (को॰) ।
शश २ वि॰ [फ़ा॰] छह् । षट् । यौ॰—शशखाना= मकान जिसमें छह कोठरियाँ हों । शशदर= (१) चौसर के खेल में एक घर जहाँ गोटी बंद हो जाती है । (२) चोकत । शशपंज=संकोच । उधेड़बुन । शशपहलू=षट्कोण । शशपाया=जिसमें छह पाए हों । शशमाहा=छह मास का । शशमाही=षाण्मासिक । छमाही ।
शश पु संज्ञा पुं॰ [सं॰ शशक] दे॰ शश ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शश m. a hare, rabbit, or antelope (the markings on the moon are supposed to resemble a hare or rabbit), RV. &c. &c. (for शशस्य व्रत See under कर्षू, p. 260)
a kind of meteor, AV. v, 17, 4
N. of a man born under a partic. constellation, VarBṛS.
a man of mild character and easily led (one of the four classes into which men are divided by erotic writers, the other three being अश्व, मृग and वृषन्), L.
the Lodhra tree, Symplocos Racemosa, Kād.
gum-myrrh, L.
N. of a part of Jambu-dvīpa, MW.
शश [cf. accord. to some, Gk. κεκήν; accord. to others, शश is for शस and is connected with Germ. haso, Hase; Eng. hare.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1060,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शशः 1 A hare, rabbit; Ms. 3. 270, 5. 18. --2 The spots on the moon (which are popularly considered to resemble the form of a hare). --3 One of the four classes into which men are divided by erotic writers; thus defined: --मृदुवचनसुशीलः कोमलांगः सुकेशः सकलगुणनिधानं सत्यवादी शशोऽयं Śabdak.; see Ratimañjarī 35 also. --4 The Lodhra tree. --5 Gum-myrrh. --Comp. --अंकः {1} the moon. {2} camphor. ˚अर्धमुख a. crescent-headed (as an arrow). ˚मूर्तिः an epithet of the moon. ˚लेखा the digit of the moon, lunar crescent. --अदः {1} a hawk, falcon. {2} N. of a son of Ikṣvāku, father of पुरंजय. --अदनः a hawk, falcon. --ऊर्णं, --लोमन् n. the hair of a rabbit, hair-skin. --धरः {1} the moon; प्रसरति शशधरविंबे Gīt. 7. {2} camphor. ˚मौलिः an epithet of Śiva. --प्लुतकं a scratch with a fingernail. --भृत् m. the moon. ˚भृत् m. an epithet of Śiva [] --लक्ष्मणः an epithet of the moon. --लंछनः {1} the moon; Ku. 7. 6. {2} camphor. --विं(विं)दुः {1} the moon. {2} an epithet of Viṣṇu. --विषाणं, --शृंगं a hair's horn; used to denote anything impossible, an utter impossibility; कदाचिदपि पर्यटञ् शशविषाणमासादयेत् Bh. 2. 5; शशशृंगधनुर्धरः; see खपुष्प. --स्थली the country between the Ganges and Yamunā, the Doab.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1037-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शश प्लुतगतौ भ्वा० पर० सक० सेट् । शशस्ति । अशाशीत् अशशीत्
शश पुं स्त्री० शश--अच् । पशुभेदे (खरगोश) अमरः । स्वार्थे क । तत्रैव । “शशः शीतो लघुर्ग्राही रूक्षः स्वादुः सदा हितः वह्निकृत् कफपित्तघ्नो वातसाधारणः स्मृतः । ज्वर [] तिसारशोषाम्रश्वासामयहरश्चसः” भावप्र० । श्राद्धे तन्मांस दाने फलभेदः श्रा० त० उक्तो यथा “ऐणरौरव वाराहशाशैर्मांसैर्यथाक्रमम् । मासवृद्ध्याभितृप्यन्ति दत्तेनेह पितामहाः” तन्मासं विष्णवे देयं यथोक्तं “मार्गं मांसं तथा छागं शाशं समनुषज्यते । एतानि मे प्रियाणि स्युः प्रपद्यानि वसुन्धरे!” । वराहपु० २ चन्द्रा- ङ्करूपेमृगे धरणिः । ३ बोले ४ लोध्रे ५ नरभेदे मेदि० । तल्लक्षणं यथा “मृदुवचनसुशीसः कोमलाङ्गः सुकेशः सकलगुणनिधानं सत्यवादी शशोऽयम्” रतिम० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5090,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शश, प्लवने । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वा०-पर०- अक०-सेट् ।) शशी शशिशुशीः शशन्निति किरातयमकात् । शशति भेकः प्लवेन गच्छ तीत्यर्थः । तृ फल भज इत्यत्र वर्ज्जनमस्यैव । दन्त्यान्तोऽयमपीत्येके । इति दुर्गादासः ॥
शशः, पुं, (शशति प्लवेन गच्छतीति । शश + अच् ।) मृगविशेषः । इत्यमरः ॥ शशारु इति खरगोश इति च भाषा ॥ (यथा, मनौ । २ । २७० । “शशकूर्म्मयोस्तु मांसेन मासानेकादशैव तु ॥”) अस्य मांसगुणाः । स्वादुत्वम् । कषायत्वम् । मलबद्धकारित्वम् । शीतत्वम् । लघुत्वम् । शोथातीसारपित्तरक्तनाशत्वम् । रूक्षत्वञ्च । इति राजवल्लभः । अपि च । “शशमांसं त्रिदोषघ्नं दीपनं श्वासकासनुत् ॥” इति राजनिर्घण्टः ॥ अन्यच्च । “शशः शूली लोमकर्णो विलेशयः प्रकीर्त्तितः । शशः शीतो लधुर्ग्राही रूक्षः स्वादुः सदा हितः ॥ वह्निकृत् कफपित्तघ्नो वातसाधारणः स्मृतः । ज्वरातीसारशोषास्रश्वासामयहरश्च सः ॥” इति भावप्रकाशः ॥ श्राद्धेऽस्य मांसस्य दानफलं यथा, -- “हविष्यान्नेन वै मासं पायसेन च वत्सरम् । मात्स्यहारिणकौरभ्रशाकुनिच्छागपार्षतैः ॥ ऐणरौरववाराहशाशैर्मांसैर्यथाक्रमम् । मासवृद्ध्याभितृप्यन्ति दत्तेनेह पितामहाः ॥” इति श्राद्धतत्त्वम् ॥ विष्णवे एतन्मांसस्य देयत्वं यथा, -- “मार्गं मांसं तथा च्छागं शाशं समनुयुज्यते । एतानि हि प्रियाणि स्युः प्रयोज्यानि वसुन्धरे ॥” इत्येकादशीतत्त्वम् ॥ चन्द्रलाञ्छनः । इति धरणिः ॥ वोलः । लोध्रः । मनुष्यविशेषः । इति मेदिनी ॥ स तु चतुर्व्विध- पुरुषान्तर्गतपुरुषविशेषः । तस्य लक्षणं यथा, -- “मृदुवचनसुशीलः कोमलाङ्गः सुकेशः सकलगुणनिधानः सत्यवादी शशोऽयम् ॥” इति रतिमञ्जरी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-037-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "शश" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें