🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:19:29 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

शरभ
śarabha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
गन्धर्व, शरभ, राम, सृमर, गवय (नीलगाय), शश (खरगोश) आदि (2.5.12) गन्धर्व · राम · सृमर · गवय · शश
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शरभ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. राम को सेना का एक यूथ- पति बंदर । उ॰—ऋषभ शरभ अरु नील गवाक्षहु गँधमादन हू पाँची ।—रघुराज (शब्द॰) ।
२. टिड्डा ।
३. हाथी का बच्चा ।
४. विष्णु ।
५. ऊँट ।
६. एक प्रकार का पक्षी ।
७. आठ पैरोंवाला एक कल्पित मृग । कहते हैं, यह सिंह से भी अधिक बलवान् होता है ।
८. एक वृत्त का नाम जिसके प्रत्येक चरण में ४ नगण और १ सगण होता है । इसे 'शशिकला' और 'पणिगुण' भी कहते हैं ।
९. दोहे का एक भेद जिसमें बीस गुरु और आठ लघु मात्राएँ होती हैं
१०. शेर । सिंह ।
११. दनुज के एक पुत्र का नाम ।
१२. महाभारत के अनुसार एक नाग का नाम ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शरभ m. a kind of deer or (in later times) a fabulous animal (supposed to have eight legs and to inhabit the snowy mountains; it is represented as stronger than the lion and the elephant; cf. अष्ट-पद् and महा-स्कन्धिन्), AV. &c. &c.
a young elephant, L.
a camel, L.
a grasshopper (= शलभ), W.
a locust, ib.
a kind of metre, Col.
N. of Viṣṇu, MW.
of an Upaniṣad (cf. शरभोपनिषद्)
of an Asura, MBh.
of two serpent-demons, ib.
of various men, RV.; MBh. &c.
of a son of Śiśu-pāla, MBh.
of brother of Śakuni, ib.
of a prince of the Aśmakas, Hcar.
of a monkey in Rāma's army, R.
(pl.) N. of a people, MBh. (B. शबर)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1057,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शरभः [शॄ-अभच् Uṇ. 3. 122] 1 A young elephant. --2 A fabulous animal said to have {8} legs and to be stronger than a lion; शरभकुलमजिह्मं प्रोद्धरत्यंबु कूपात् Rs. 1. 23; अष्टपादः शरभः सिंहघाती Mb. --3 A camel. --4 A grass-hopper. --5 A locust.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1035-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शरभ पु० शृ--अभच् । “अष्टपादूर्द्धनयन ऊर्द्ध्वपादचतुष्टयः” इत्युक्तलक्षणे १ मृगभेदे अमरः । २ करभे, ३ वानरभेदे अमरः । ३ उष्ट्रे च जटा० । ४ शिशुपालपुत्रभेदे भा० आश्व० ८३ अ० । ५ दानबभेदे मा० आ० ६५ अ० । “अष्टपादूर्द्धनयनः शरभो वनगोचरः । तं सिंहं हन्तुमागच्छन्मुनेस्तस्य निवेशनम् । तं मुनिः शरभ- [] ञ्चक्रे वलोत्कटमरिन्दमम् । ततः स शरभो वन्यो मुनेः शरभमग्रतः । दृष्ट्वा बलिनमत्युग्रं द्रुतं सम्प्राद्रवद्व- नात् । स एवं शरभस्थाने संन्यस्तो मुनिना तदा । मुनेः पार्श्वगतो नित्यं शरभः सुखमाप्तवान् । ततः शरभस- न्त्रस्ताः सर्वे मृगगणास्तदा । दिशः सम्प्राद्रवन् राजन्! भयाज्जीवितकाङ्क्षिणः । शरभोऽप्यतिसंहृष्टो नित्यं प्राणिवधे रतः । फलमूलाशनं कर्त्तुं नैच्छत् स पिशिता- शनः । ततो रुधिरतर्षेण वलिना शरभोऽन्वितः । इयेष तं मुनिं हन्तुमकृतज्ञः श्वयोनिजः । ततस्तेन तपः- शक्त्या विदिती ज्ञानचक्षुषा । विज्ञाय स महाप्राज्ञो मुनिःश्वानं तमुक्तवान् । श्वा त्वं द्वीपित्वमापन्नो द्वीपी व्याघ्रत्वमागतः । व्याघ्रान्नागो मदपदुर्नागः सिंहत्वमा- गतः । सिंहस्त्वं वलमापन्नो भूयः शरभतां गतः । मया स्नेहपरीतेन विसृष्टो नकुलान्वयः । यस्मादेवम- पापं मां पाप! हिंसितुमिच्छसि । तस्मात् श्वयोनि- मापन्नः श्वैव त्वं हि भविष्यसि । ततो मुनिजनद्वेष्टा दुष्टात्मा प्राकृतोऽबुधः । ऋषिणा शरमः शप्तस्तद्रूपं पुन- राप्तवान्” भा० शा० ११७ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5086-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शर(ल)भः, पुं, (शृणाति हिनस्तीति । शॄ हिंसा- याम् + “कॄशॄशलिकलिगर्दिभ्योऽभच् ।” उणा० ३ । १२२ । इति अभच् ।) मृगेन्द्रविशेषः । इत्यमरः ॥ तत्पर्य्यायः । महामृगः २ महा- स्कन्धी ३ महामनाः ४ अष्टपादः ५ महासिंहः ६ मनस्वी ७ पर्व्वताश्रयः ८ । इति राज- निर्घण्टः ॥ अस्य लक्षणं यथा, -- “अष्टपादूर्द्ध्वनयन ऊर्द्ध्वपादचतुष्टयः । तं सिंहं हन्तुमागच्छन्मुनेस्तस्य निवेशनम् ॥” इति महाभारतम् । १२ । ११७ । १२ ॥ करभः । (यथा, ऋतुसंहारे । १ । २३ । “भ्रमति गवययूथः सर्व्वतस्तोयमिच्छन् शरभकुलमजिह्मं प्रोद्धरत्यम्बु कूपात् ॥”) वानरविशेषः । इति मेदिनी ॥ उष्ट्रः । इति जटाधरः ॥ (विष्णुः । यथा, महाभारते । १३ । १४९ । ५२ । “अतुलः शरभो भीमः समयज्ञो हविहरिः ॥” दनुपुत्रविशेषः । यथा, तत्रैव्र । १ । ६५ । २६ । “शरभः शलभश्चैव सूर्य्याचन्द्रमसौ तथा । एते ख्याता दनोर्व्वंशे दानव्राः परिकीर्त्तिताः ॥” नागविशेषः । यथा, तत्रैव । १ । ५७ । ११ । “विहङ्गः शरभो मेदः प्रमोदः संहता- पनः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-029-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "शरभ" आता है (5)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें