🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:31:38 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

राम
rāma
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
गन्धर्व, शरभ, राम, सृमर, गवय (नीलगाय), शश (खरगोश) आदि (2.5.12) गन्धर्व · शरभ · सृमर · गवय · शश
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
राम लषन दोउ बीर ।—तुलसी (शब्द॰) ।
२. युक्त । मिला हुआ ।
३. अवलंबित । आश्रित । मुनहसर ।
४. गाढ़ । जैसे, निर्भर परिरंभ (को॰) ।
५. अतिशय तीव्र । गहरा । अत्यधिक । जैसे, निर्भर निद्रा (को॰) ।
राम १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. सूर्यवंशी महाराज दशरथ के पुत्र जो दस अवतारों में से एक माने जाते हैं । विशेष दे॰ रामचंद्र ।
२. परशुराम जो विष्णु के अंशावतार माने जाते हैं । विशेष दे॰ परशुराम ।
३. कृष्ण के बड़े भाई बलराम या बलदेव । विशेष दे॰ बलराम । मुहा॰—राम शरण होना=(१) साधु होना । विरक्त होना । (२) मर जाना । परलोकवासी होना । उ॰—राम राम कहि राम सिय राम शरण भए राउ ।—तुलसी (शब्द॰) । राम जाने=(१) मुझे नहीं मालूम । ईश्वर जाने । (२) यदि मैं झूठ कहता होऊँ तो उसके साक्षी भगवान हैं (एक शपथ) । राम राम करना=(१) अभिवादन करना । प्रणाम करना । (२) भगवान् का नाम जपना । राम नाम सत्य है=एक वाक्य जिसका प्रयोग कुछ हिंदू जातियों में मृतक को श्मशान ले जाने के समय होता है और जिससे संसार की असारता और मिथ्यात्व तथा ईश्वर की सत्यता का बोध होता है । राम राम करके=बड़ी कठिनता से । किसी प्रकार । उ॰—राम राम करके बासमती से पीछा छूटा है; फिर यह बिपत कहाँ से आई ।—अयोध्या (शब्द॰) । राम राम होना=भेंट होना । मुलाकात होना । उ॰—कैसे ह्वै है दई मेरे आनंद की जई राम, भई राम राम आज नई राम राम सों ।—रामकवि (शब्द॰) । राम राम हो जाना=मर जाना । गत हो जाना । उ॰—तौ लौ रहे प्राण दशरथ जू के नीके, पाछे राम नाम लेत राजा राम राम ह्वै गयो ।—रामकवि (शब्द॰) ।
४. तीन की संख्या ।
५. ईश्वर । भगवान् ।
६. एक मात्रिक छंद जिसमें ९ और ८ के विराम प्रत्येक चरण में १७ मात्राएँ होती है और अंत में यगण होता है । जैसे,—सुनिए हमारी विनय मुरारी । दीजै हमारी, विपत्ति टारी ।
७. वरुण ।
८. घोड़ा ।
९. अशोक वृक्ष ।
१०. रति ।
११. वथुआ । एक साग ।
१२. तेजपत्ता ।
१३. प्रेम करनेवाला । प्रेमी (को॰) ।
१४. अरुणी का एक नाम (को॰) ।
१५. रात्रि का अंधकार ।
१६. कुष्ठ ।
१७. तमालपत्र (को॰) ।
राम २ वि॰
१. मनोज्ञ । सुंदर ।
२. आनंददायक ।
३. सुफेद । श्वेत
४. काला । असित [को॰] ।
राम राम १ संज्ञा पुं॰ [हिं॰ राम] प्रणाम । नमस्कार । जैसे,— उनसे हमारा राम राम कह देना । विशष—इस पद का प्रयोग हिंदुओं में परस्पर अभिवादन के लिये होता है ।
राम राम २ संज्ञा स्त्री॰ भेंट । मुलाकात । सामना । जैसे,—कभी तो हमारी उनकी राम राम होगी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
राम mf(आ)n. (prob. ‘causing rest’, and in most meanings fr. √ रम्) dark, dark-coloured, black (cf. रात्रि), AV.; TĀr. (रामः शकुनिः. a black bird, crow, KāṭhGṛ.; Viṣṇ.)
white (?), L.
pleasing, pleasant, charming, lovely, beautiful, MBh.; Kāv. &c.
राम m. a kind of deer, Car.
a horse, L.
a lover, VarBṛS.
pleasure, joy, delight, BhP.
N. of Varuṇa, L.
N. of various mythical personages (in Veda two Rāmas are mentioned with the patr. Mārgaveya and Aupatasvini; another R˚s with the patr. Jāmadagnya [cf. below] is the supposed author of RV. x, 110; in later times three R˚s are celebrated, viz. 1. Paraśu-rāma [q.v.], who forms the 6th Avatāra of Viṣṇu and is sometimes called Jāmadagnya, as son of the sage Jamad-agni by Reṇukā, and sometimes Bhārgava, as descended from Bhṛgu; 2. Rāma-candra [see below]; 3. Bala-rāma [q.v.], ‘the strong Rāma’, also called Halāyudha and regarded as elder brother of Kṛṣṇa [RTL. 112] accord. to Jainas a Rāma is enumerated among the 9 white Balas; and in VP. a R˚s is mentioned among the 7 Ṛṣis of the 8th Manv-antara), RV. &c. &c. N. of a king of Malla-pura, Cat.
of a king of Śṛṅga-vera and patron of Nāgeśa, ib.
of various authors and teachers (also with आचार्य, उपाध्याय, कवि, चक्र-वर्तिन्, ज्योतिर्-विद्, ज्यौतिषक, तर्क-वाग्-ईश, दीक्षित, दैव-ज्ञ, पण्डित, भट्ट, भट्टाचार्य, वाजपेयिन्, शर्मन्, शास्त्रिन्, संयमिन्, सूरि &c.), Cat.
N. of the number ‘three’ (on account of the 3 Rāmas), Hcat. (रामस्य इषुः, a kind of cane = रामकण्ड, L.)
pl. N. of a people, VP.
राम n. id., ib.
the leaf of Laurus Cassia, L.
Chenopodium Album, L.
= कुष्ठ, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (877,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
राम a. [रम् कर्तरि घञ् ण वा] 1 Pleasing, delighting, rejoicing. --2 Beautiful, lovely, charming. --3 Obscure; dark-coloured, black. --4 White. --मः 1 N. of three celebrated personages; (a) Paraśurāma, son of Jamadagni; (b) Balarāma, son of Vasudeva and brother of Kṛṣṇa, q.q. v.v.; (c) Rāmacandra or Sītārāma, son of Daśaratha and Kausalyā and the hero of the Rāmāyaṇa; (the word is thus derived in Purāṇas: --राशब्दो विश्ववचनो मश्चापीश्वरवाचकः । विश्वाधीनेश्वरो यो हि तेन रामः प्रकीर्तितः ॥). [When quite a boy, he with his brother was taken by Viśvāmitra, with the permission of Daśaratha, to his hermitage to protect his sacrifices from the demons that obstructed them. Rāma killed them all with perfect ease, and received from the sage several miraculous missiles as a reward. He then accompanied Viśvāmitra to the capital of Janaka where he married Sītā having performed the wonderful feat of bending Śiva's bow, and then returned to Ayodhyā. Daśaratha, seeing that Rāma was growing fitter and fitter to rule the kingdom, resolved to install him as heir-apparent. But, on the eve of the day of coronation, his favourite wife Kaikeyī, at the instigation of her wicked nurse Mantharā, asked him to fulfil the two boons he had formerly promised to her, by one of which she demanded the exile of Rāma for fourteen years and by the other the installation of her own son Bharata as Yuvarāja. The king was terribly shocked, and tried his best to dissuade her from her wicked demands, but was at last obliged to yield. The dutiful son immediately prepared to go into exile accompanied by his beautiful young wife Sītā and his devoted brother Lakṣmaṇa. The period of his exile was eventful, and the two brothers killed several powerful demons and at last roused the jealousy of Rāvaṇa himself. The wicked demon resolved to try Rāma by carrying off his [] beauteous wife for whom he had conceived an ardent passion, and accomplished his purpose being assisted by Mārīcha. After several fruitless inquiries as to her whereabouts, Hanumat ascertained that she was in Laṅkā and persuaded Rāma to invade the island and kill the ravisher. The monkeys built a bridge across the ocean over which Rāma with his numerous troops passed, conquered Laṅkā, and killed Rāvaṇa along with his whole host of demons. Rāma, attended by his wife and friends in battle, triumphantly returned to Ayodhyā where he was crowned king by Vasiṣṭha. He reigned long and righteously and was succeeded by his son Kuśa. Rāma is said to be the seventh incarnation of Viṣṇu; cf. Jayadeva: --वितरसि दिक्षु रणे दिक्पतिकमनीयं दशमुखमौलिबलिं रमणीयं । केशव धृतरघुपतिरूप जय जगदीश हरे Gīt. 1 ]. --2 A kind of deer. --3 N. of Aruṇa. --4 A lover. --5 A horse. --मं 1 Darkness. --2 Leprosy (कुष्ठं). --3 A tamāla leaf. --Comp. --अनुजः N. of a celebrated reformer, founder of a Vedāntic sect and author of several works. He was a Vaiṣṇava. --अयनं (णं) {1} the adventures of Rāma. {2} N. of a celebrated epic by Vālmīki which contains about 24000 verses in seven Kāṇḍas or books. --ईश्वरः N. of a sacred place of pilgrimage. --गिरिः N. of a mountain; (चक्रे) स्निग्धच्छायात्तरुषु वसतिं रामगिर्याश्रमेषु Me. 1. --चन्द्रः1, --भद्रः N. of Rāma, son of Daśaratha. --जन्मन् n. the birth or birth-day of Rāma. --दूतः {1} N. of Hanumat. {2} a monkey. --(ती) a kind of basil. --नवमी the ninth day in the bright half of Chaitra, the anniversary of the birth of Rāma. --पूगः a kind of betel-nut tree. --वल्लभः the birchtree. --सखः N. of Sugrīva. --सेतुः ‘the bridge of Rāma’, a bridge of sand between the Indian peninsula and Ceylon now called Adam's bridge. [1] Correction submitted by user jza06555 on 20190706. note: cf 1957 edition.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0911-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
राम पु० रम--कर्त्तरि घञ् ण वा । १ परशुरामे २ दशरथ- ज्येष्ठपुत्रे श्रीरामे ३ बलरामे च “भार्गवो राघवो गोपस्त्रयो रामाः पकीर्त्तिता” वह्निपु० । रामशब्द- निरुक्तिः “राशब्दो विश्ववचनो मश्चापीश्वरवाचकः । “विश्वानाधीश्वरो यो हि तेन रामः प्रकोर्त्तित” ब्रह्मव० ज० ख० ११० अ० । ४ मनोहरे ५ सिते ६ असिते च त्रि० मेदि० । ७ वास्तूकशाके ८ कुष्ठे (कुड) न० मेदि० ९ तमालपत्रे न० राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4805,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रामं, क्ली, (रम्यतेऽनेनेति । रम् + घञ् ।) वास्तू- कम् । कुष्ठम् । इति मेदिनी । मे, २६ ॥ तमाल- पत्रम् । इति राजनिर्घण्टः ॥ (नैशं तमः । यथा, ऋग्वेदे । १० । ३ । ३ । “सुप्रकेतैर्द्युभिरग्निर्वितिष्ठन् रुशद्भिर्वर्णैरभिराममस्थात् ॥” “रामं कृष्णवर्णं शार्व्वरं तंमः अभ्यस्थात्सायं होमकाले अभिभूय तिष्ठति ।” इति तद्भाष्ये सायणः ॥)
रामः, त्रि, (रमते इति । रम् + णः । रम्यतेऽनेनेति । रम् + घञ् वा ।) मनोज्ञः । (यथा, बृहत्- संहितायाम् । १९ । ५ । “गावः प्रभूतपयसो नयनाभिरामा रामा रतैरविरतं रमयन्ति रामान् ॥”) सितः । असितः । इति मेदिनी । मे, २७ ॥
रामः, पुं, (रमते इति । रम क्रीडायाम् + “ज्वलितिकसन्तेभ्यो णः ।” ३ । १ । १४० । इति णः ।) परशुरामः । स तु विष्णोरंशः जमदग्निमुनेः पुत्त्रत्वेन त्रेतायुगादाववतीर्णः एकविंशतिवारान् पृथिवीं निःक्षत्त्रियामक- रोत् । (असौ एव समन्तपञ्चके पञ्च क्षत्त्रिय- शोणितह्नदान् विधाय पितॄन् सन्तर्पयामास । यदुक्तं महाभारते । १ । २ । २ -- ११ । सौतिरुवाच । “शृणुध्वं मम भो विप्रा ब्रुवतश्च कथाः शुभाः । समन्तपञ्चकाख्यञ्च श्रोतुमर्हथ सत्तमाः ॥ त्रेताद्वापरयोः सन्धौ रामः शस्त्रभृत्मंवरः । असकृत् पार्थिवं क्षत्त्रं जघानामर्षचोदितः ॥ स सर्व्वं क्षत्त्रमुत्साद्य स्ववीर्य्येणानलद्युतिः । समन्तपञ्चके पञ्च चकार रौधिरान् ह्नदान् ॥ स तेषु रुधिराम्भःसु ह्नदेषु क्रोधमूर्च्छितः । पितॄन् सन्तर्पयामास रुधिरेणेति नः श्रुतम् ॥ अथर्चीकादयोऽभ्येत्य पितरो राममब्रुवन् । राम राम महाभाग प्रीताः स्मस्तव भार्गव ॥ अनया पितृभक्त्या च विक्रमेण तव प्रभो । वरं वृणीष्व भद्रन्ते यमिच्छसि महाद्युते ॥ राम उवाच । यदि मे पितरः प्रीता यद्यनुग्राह्यता मयि । यच्च रोषाभिभूतेन क्षत्त्रमुत्सादितं मया ॥ अतश्च पापान्मुच्येऽहमेष मे प्रार्थितो वरः । ह्नदाश्च तीर्थभूता मे भवेयुर्भुवि विश्रुताः ॥ एवं भविष्यतीत्येवं पितरस्तमथाब्रुवन् । तं क्षमस्वेति निषिषिधुस्ततः स विरराम ह ॥ तेषां समीपे यो देशो ह्नदानां रुधिराम्भसाम् । समन्तपञ्चकमिति पुण्यं तत् परिकीर्त्तितम् ॥” अस्यान्यद्विवरणं परशुरामशब्दे द्रष्टव्यम् ॥ *) राघवः । श्रीरामचन्द्रः स च पूर्णब्रह्मस्वरूपः अयोध्याधिपतिदशरथराजतनयत्वेन त्रेतायुग- शेषे रावणादिवधार्थमवतीर्णः । बलदेवः । स तु अनन्तदेवो विष्णोरंशः यदुवंशीयवसुदेव- पुत्त्रत्वेन द्वापरयुगान्ते कंसादिवधार्थमवतीर्णः । (यथा, भागवते । १ । ११ । १७ । “निशम्य प्रेष्ठमायान्तं वासुदेवो महामनाः । अक्रूरश्चोग्रसेनश्च रामश्चाद्भुतविक्रमः ॥”) त्रयो रामा यथा, -- “अघोरश्चाथ बाणश्च महाकालौ प्रकीर्त्तितौ । भार्गवो राघवो गोपस्त्रयो रामाः प्रकीर्त्तिताः ॥” इति वह्निपुराणम् ॥ * ॥ वरुणः । घोटकः । पशुभेदः । इति मेदिनी । मे, २६ ॥ (रम् + भावे घञ् । रतिः । यथा, भागवते । ७ । ६ । १४ । “सर्व्वत्र तापत्रयदुःखितात्मा निर्व्विद्यते न स्वकुटुम्बरामः ॥” “स्वकुटुम्बे रामो रतिर्यस्य ।” इति तत्र श्रीधरस्वामी ॥) रामशब्दस्य व्युत्पत्तिर्यथा, -- “राशब्दो विश्ववचनो मश्चापीश्वरवाचकः । विश्वानामीश्वरो यो हि तेन रामः प्रकीर्त्तितः ॥ [] रमते रमया सार्द्धं तेन रामं विदुर्ब्बुधाः । रमाणां रमणस्थानं रामं रामविदो विदुः ॥ रा चेति लक्ष्मीवचनो मश्चापीश्वरवाचकः । लक्ष्मीपतिं गतिं रामं प्रवदन्ति मनीषिणः ॥ नाम्नां सहस्रं दिव्यानां स्मरणे यत् फलं लभेत् । तत् फलं लभते नूनं रामोच्चारणमात्रतः ॥” इति ब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डे ११० अध्यायः ॥ (तथा च अध्यात्मरामायणे । १ । ३ । ४४ । “यस्मिन् रमन्ते मुनयो विद्यया ज्ञानविप्लवे । तं गुरुः प्राह रामेति रमणाद्राम इत्यपि ॥” एतत्कृतराक्षसवधवृत्तान्तं विचार्य्य यदुक्
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "राम" आता है (13)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें