🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:41:43 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

बलराम
balarāma
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
एककुण्डल (3.3.214) कुबेर
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
बलराम संज्ञा पुं॰ [सं॰] कृष्णचंद्र के भाई जो रोहिणी से उत्पन्न हुए थे । विशेष—कृष्ण के साथ ये गोकुल में रहे और उनके साथ ही मथुरा में आए । ये स्वभाव के बड़े उद्दंड थे और मद्य पिया करते थे । इनका अस्त्र हल और मूसल था । सून पौराणिक की धृष्टता पर क्रुद्ध होकर इन्होने उन्हें मार डाला था ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बल—राम m. N. of the elder brother of Kṛṣṇa and third of the Rāmas (regarded as the 8th Avatāra of Viṣṇu, sometimes as an incarnation of the great serpent Śeṣa or An-anta; he is also called Bala, Bala-deva, Bala-bhadra, and Halāyudha, cf. IW. 332 &c.), MBh.; Pur.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (723,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
बलराम पु० बलेन रमते रम--संज्ञायां कर्त्तरि घञ् बलोप- पदको वा रामःशा० त० । कृष्णाग्रजे रोहिणीनन्दने संक- र्षणे रामस्य दाशरथिपरशुरामबलरामभेदेन त्रित्वात् अस्य बलोपदकत्वात्तथात्वम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4562,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
बलरामः, पुं, (रम + भावे घञ् । बलेन रामो रमणं यस्य ।) बलदेवः । यथा, -- “बलरामानुजः श्रीमान् गजेन्द्रस्तुतपादकः ॥” इति नारदपञ्चरात्रे चतुर्थरात्रीयः ८ अध्यायः ॥ अस्य ध्यानम् । “अन्तरे दिव्य उद्याने हरिचन्दनसंज्ञके । तत्राधस्तात् स्वर्णपीठे विचित्रे मणिमण्डपे ॥ तन्मध्ये मणिमाणिक्यदिव्यसिंहासनोज्ज्वले । तत्रोपरि च रेवत्या सङ्कर्षणहलायुधम् ॥ ईश्वरस्याभयानन्तमभिन्नगुणरूपिणम् । शुद्धस्फटिकसंकाशं रक्ताम्बुजदलेक्षणम् ॥ नीलचेलधरं स्निग्धं दिव्यगन्धानुलेपनम् । कुण्डलाश्लिष्टसद्गण्डं दिव्यमूषाम्बरस्रजम् ॥ मधुपाने सदासक्तं मदाघूर्णितलोचनम् । मुषलं दक्षिणे पाणौ बलरामं सदा स्मरेत् ॥” इति कश्चिन्निबन्धः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-399-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "बलराम" आता है (29)
रौहिणेय रोहिणी के पुत्र, बलरामहली हल नाम का अस्त्र धारण करनेवाले, बलरामबलदेव कृष्णचंद्र के भाई जो रोहिणी के पुत्र थे । बलदाऊ । बलरामसात्वत बलरामएककुंडल बलराममधुप्रिय बलरामरेवतीरमण बलरामधेनुकसूदन बलरामभद्रांग बलरामहालभृत् बलदेव । बलरामताललक्षण तालध्वजी, बलरामप्रलंबमथन बलरामलांगलध्वज बलरामरुक्मिभिद् बलराम । बलदेवबलदाऊ बलदेव । बलरामबलराइ पु संज्ञा पुं॰ कृष्ण के अग्रज । बलरामहलभृत बलरामप्रलंबहा बलरामशितिवासा बलदेव । बलरामबलल इंद्रकामपाल श्रीकृष्णनीलवसन नीला कपड़ातालध्वज वह जिसकी ध्वजा पर ताड़ के पेड़ का चिह्न होवत्सपाल वह जो बछ गायों का पालन करता हो । गोपालतालांक वह जिसका चिह्न ताड़ होतालकेतु वह जिसकी पताका पर ताड़ के पेड़ का चिह्न होदाऊ बड़ा भाईसीरधर हल धारण करनेवालासंकरषन पु संज्ञा पुं॰
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें