🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:20:14 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

बलभद्र
balabhadra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
बलभद्र संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. बलदेव जी का एक नाम ।
२. लोध का पेड़ ।
३. नील गाय ।
४. भागवत के अनुसार एक पर्वत का नाम ।
५. बलशाली पुरुष (को॰) ।
६. एक प्रकार का बैल (को॰) ।
७. अनंत का एक नाम (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बल—भद्र mfn. strong, powerful, L.
Bos Gavaeus, L.
Symplocos Racemosa, L.
a species of Kadamba, L.
N. of Balarāma or of An-anta (the great serpent identified with him), Pur.; W.
of a descendant of Bharata, of various men (esp. teachers and authors, also with also, आचार्य, कायस्थ, पन्चानन, भट्ट, मित्र, शुक्ल, सूरि), Cat.
of a mountain in Śāka-dvīpa, BhP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (723,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
बलभद्र पु० बल + अर्श आद्यच बलो बलवानपि भद्रः सौम्यः । १ बलदेवे, अमरः । २ गवये राजनि० । ३ अनग्न्ते पु० ४ बलयुते त्रि० हेमच० । ५ लोध्रे शब्दच० । बर्लषु भद्रा । ६ त्रायमाणौषधौ ६ घृतकुमार्य्यां च स्त्री मेदि० । स्वार्थे क । बलभद्रिका तत्रार्थे स्त्री अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4562,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
बलभद्रः, पुं, (बलं भद्रं श्रेष्ठमस्य । यद्बा, बलमस्या- स्तीति बलः । अर्श आद्यच् । बलो बलवानपि भद्रः सौम्यः ।) बलदेवः । इत्यमरः । १ । १ । २४ ॥ अनन्तः । बलशाली । इति हेमचन्द्रः । २ । १३९ ॥ लोध्रः । इति शब्दचन्द्रिका ॥ गवयः । इति राजनिर्घण्टः ॥ बलदेवस्य नाम्नां कारणानि यथा, -- “कृतं निरूपितं नाम्नां कनिष्ठस्य यथाश्रुतम् । ज्येष्ठस्य हलिनो नाम्नः सङ्केतं शृणु मन्मुखात् ॥ गर्भसङ्कर्षणादेव नाम्ना सङ्कर्षणः स्मृतः । नास्त्यन्तोऽस्यैव वेदेषु तेनानन्त इति स्मृतः ॥ बलदेवो बलोद्रेकाद्धली च हलधारणात् । सितिवासो नीलवासात् मुषली मुषलायुधात् । रेवतीसहसम्भोगाद्रेवतीरमणः स्वयम् ॥ रोहिणीगर्भवासात्तु रौहिणेयो महामतिः । इत्येवं ज्येष्ठपुत्त्रस्य श्रुतं नाम निवेदितम् ॥” इति ब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डे १३ अध्यायः ॥ विष्णुपूजनोक्ताष्टदलपद्मस्थयोगिविशेषः । यथा, “सर्व्वत्र मण्डलं कार्य्यं बासुदेवस्य पूजने । एवमेव नृपश्रेष्ठ ! निष्फलं चान्यथेतरत् ॥ बलभद्रश्च कामश्च अनिरुद्धस्तदुद्भवः । नारायणस्तथा ब्रह्मा विष्णुः षष्ठः प्रकीर्त्तितः ॥ नरसिंहो बराहश्च योगिनोऽष्टौ प्रकीर्त्तिताः । पूर्व्वाद्यष्टदलेष्वेतान् वर्णतो मन्त्रतः पृथक् ॥ पूजयेत् कर्णिकामध्ये वासुदेवन्तु नायकम् । विमला नायिका तस्य वासुदेवस्य कीर्त्तिता । बलभ्रद्रमुखानान्तु योगिन्यः शृणु पार्थिव ! ॥ आदावुत्कर्षिणी ज्ञेया ज्ञाना पश्चात् क्रिया परा । योगा प्रज्ञा तथेशानी अनुप्राती तथा स्तनी ॥ सर्व्वाश्चतुर्भुजाः प्रोक्ताः शङ्खचक्रगदाधराः । योगिन्यो बलभद्रन्तु कामं विधियुते तथा ॥ विधे रूपन्तु पूर्व्वोक्तं हलञ्च मुषलन्तथा । शङ्खञ्चक्रञ्च धत्ते स गदां पार्श्वस्थितान्तथा ॥” इति कालिकापुराणे ८२ अध्यायः ॥ (पर्व्वतविशेषः । यथा, भागवते । ५ । २० । २६ । “एतेषां वर्षमर्य्यादा गिरयो नद्यश्च सप्त सप्तैव । ईशान उरुशृङ्गो बलभद्रः शतकेसरः सहस्र- स्रोतो देवपालो महानस इति ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-398-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें