🕉️ 21 November 2026, Saturday · 02:54:57 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

बलभद्र

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

बलभद्र

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

बलभद्र

अर्थ: बलवान मनुष्य

संस्कृत: बलभद्रः · पर्याय: प्रलम्बघ्न, बलदेव, अच्युताग्रज, रेवतीरमण, राम

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. बलभद्र (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. बलभद्र (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — बलभद्र (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाबलभद्रःबलभद्रौबलभद्राः
द्वितीयाबलभद्रम्बलभद्रौबलभद्रान्
तृतीयाबलभद्रेणबलभद्राभ्याम्बलभद्रैः
चतुर्थीबलभद्रायबलभद्राभ्याम्बलभद्रेभ्यः
पञ्चमीबलभद्रात् / बलभद्राद्बलभद्राभ्याम्बलभद्रेभ्यः
षष्ठीबलभद्रस्यबलभद्रयोःबलभद्राणाम्
सप्तमीबलभद्रेबलभद्रयोःबलभद्रेषु
सम्बोधनहे बलभद्रहे बलभद्रौहे बलभद्राः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — बलभद्र
बलभद्र
balabhadra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
बलभद्र संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. बलदेव जी का एक नाम ।
२. लोध का पेड़ ।
३. नील गाय ।
४. भागवत के अनुसार एक पर्वत का नाम ।
५. बलशाली पुरुष (को॰) ।
६. एक प्रकार का बैल (को॰) ।
७. अनंत का एक नाम (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बल—भद्र mfn. strong, powerful, L.
Bos Gavaeus, L.
Symplocos Racemosa, L.
a species of Kadamba, L.
N. of Balarāma or of An-anta (the great serpent identified with him), Pur.; W.
of a descendant of Bharata, of various men (esp. teachers and authors, also with also, आचार्य, कायस्थ, पन्चानन, भट्ट, मित्र, शुक्ल, सूरि), Cat.
of a mountain in Śāka-dvīpa, BhP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (723,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
बलभद्र पु० बल + अर्श आद्यच बलो बलवानपि भद्रः सौम्यः । १ बलदेवे, अमरः । २ गवये राजनि० । ३ अनग्न्ते पु० ४ बलयुते त्रि० हेमच० । ५ लोध्रे शब्दच० । बर्लषु भद्रा । ६ त्रायमाणौषधौ ६ घृतकुमार्य्यां च स्त्री मेदि० । स्वार्थे क । बलभद्रिका तत्रार्थे स्त्री अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4562,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
बलभद्रः, पुं, (बलं भद्रं श्रेष्ठमस्य । यद्बा, बलमस्या- स्तीति बलः । अर्श आद्यच् । बलो बलवानपि भद्रः सौम्यः ।) बलदेवः । इत्यमरः । १ । १ । २४ ॥ अनन्तः । बलशाली । इति हेमचन्द्रः । २ । १३९ ॥ लोध्रः । इति शब्दचन्द्रिका ॥ गवयः । इति राजनिर्घण्टः ॥ बलदेवस्य नाम्नां कारणानि यथा, -- “कृतं निरूपितं नाम्नां कनिष्ठस्य यथाश्रुतम् । ज्येष्ठस्य हलिनो नाम्नः सङ्केतं शृणु मन्मुखात् ॥ गर्भसङ्कर्षणादेव नाम्ना सङ्कर्षणः स्मृतः । नास्त्यन्तोऽस्यैव वेदेषु तेनानन्त इति स्मृतः ॥ बलदेवो बलोद्रेकाद्धली च हलधारणात् । सितिवासो नीलवासात् मुषली मुषलायुधात् । रेवतीसहसम्भोगाद्रेवतीरमणः स्वयम् ॥ रोहिणीगर्भवासात्तु रौहिणेयो महामतिः । इत्येवं ज्येष्ठपुत्त्रस्य श्रुतं नाम निवेदितम् ॥” इति ब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डे १३ अध्यायः ॥ विष्णुपूजनोक्ताष्टदलपद्मस्थयोगिविशेषः । यथा, “सर्व्वत्र मण्डलं कार्य्यं बासुदेवस्य पूजने । एवमेव नृपश्रेष्ठ ! निष्फलं चान्यथेतरत् ॥ बलभद्रश्च कामश्च अनिरुद्धस्तदुद्भवः । नारायणस्तथा ब्रह्मा विष्णुः षष्ठः प्रकीर्त्तितः ॥ नरसिंहो बराहश्च योगिनोऽष्टौ प्रकीर्त्तिताः । पूर्व्वाद्यष्टदलेष्वेतान् वर्णतो मन्त्रतः पृथक् ॥ पूजयेत् कर्णिकामध्ये वासुदेवन्तु नायकम् । विमला नायिका तस्य वासुदेवस्य कीर्त्तिता । बलभ्रद्रमुखानान्तु योगिन्यः शृणु पार्थिव ! ॥ आदावुत्कर्षिणी ज्ञेया ज्ञाना पश्चात् क्रिया परा । योगा प्रज्ञा तथेशानी अनुप्राती तथा स्तनी ॥ सर्व्वाश्चतुर्भुजाः प्रोक्ताः शङ्खचक्रगदाधराः । योगिन्यो बलभद्रन्तु कामं विधियुते तथा ॥ विधे रूपन्तु पूर्व्वोक्तं हलञ्च मुषलन्तथा । शङ्खञ्चक्रञ्च धत्ते स गदां पार्श्वस्थितान्तथा ॥” इति कालिकापुराणे ८२ अध्यायः ॥ (पर्व्वतविशेषः । यथा, भागवते । ५ । २० । २६ । “एतेषां वर्षमर्य्यादा गिरयो नद्यश्च सप्त सप्तैव । ईशान उरुशृङ्गो बलभद्रः शतकेसरः सहस्र- स्रोतो देवपालो महानस इति ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-398-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
बलभद्रबलभद्र (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

बलभद्र 📚 ➤ बलवान मनुष्य
संस्कृत: बलभद्रः · पर्याय: प्रलम्बघ्न, बलदेव, अच्युताग्रज, रेवतीरमण, राम

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
बलभद्र 📚बलदेव जी का एक नाम🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
बलभद्र
बलराम के नाम (१.१.२५) — प्रलम्बघ्न, बलदेव, अच्युताग्रज, रेवतीरमण, राम, कामपाल, हलायुध

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • बलभद्र = बल + भद्र तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें