🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:31:19 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

गवय
gavaya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
गन्धर्व, शरभ, राम, सृमर, गवय (नीलगाय), शश (खरगोश) आदि (2.5.12) गन्धर्व · शरभ · राम · सृमर · शश
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गवय संज्ञा पुं॰ [सं॰] [स्त्री॰ गवयी]
१. नील गाय । उ॰—इधर उस नाद को सुनकर गवय और गज भी भीत होकर पलीत के भाँति चिक्कार मारकर भागते हैं ।—श्यामा॰, पृ॰ ७ ।
२. एक बंदर जो रामचंद्र जी की सेना में था ।
३. एक छंद का नाम जिसके प्रथम चरण में १९ मात्राएँ होती हैं और ११ मात्राओं पर विराम होता है । दूसरे चरण में दोहा होता है । जैसे—सुरभी केसर बसै नील नद माँह । मनौ नगर सुग्रीव को सोहत सुंदर छाँह ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. गवय Nom. P. (fr. गो) ˚यति (aor. अजूगवत्), Pāṇ. iii, 1, 21; Siddh. 40.
2. गवय अस्, m. the Gayal (a species of ox, Bos gavaeus, erroneously classed by Hindu writers as a species of deer; cf. गो-मृग), RV. iv, 21, 8; VS.; ŚBr.; AitBr. &c.
N. of a monkey-chief attached to Rāma (a son of Vaivasvata), MBh. iii, 16271; R. iv, 25, 33
vi
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (351,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गवयः A species of ox; गोसदृशो गवयः T. S.; दृष्टः कथंचिद्गवयैर्विविग्नैः Ku. 1. 56; Rs. 1. 23. --यी The female Gayal.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0456-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गवय पुंस्त्री गुङ् शब्दे भावे अप् गवं शब्दभेदं याति या--क, नां तदवयवं सादृश्येनायते अय--अच् वा । गलकम्बल- शून्ये गोसदृशे मृगभेदे अमरः “ग्रामीणस्य प्रथमतः पश्यतो गवयादिकम् । सादृश्यधीर्गवादीनां या स्यात् सा करणं मतम् । गवयादिपदानां तु शक्तिधीरुपमाफ- लम्” भाषा० । “दृष्टः कधञ्चिद् गवयैर्विविग्नैः” कुमा० । स्त्रियां योपधत्वेऽपि योपघप्रतिषेधे गवयहयादीनाम- प्रतिषेधात् ङीष् । अस्य म्भंसपाकविधिर्यथा । तैले संपा- चिते तप्ते हिङ्गुसैन्धवसंयुतम् । मांसं गवयसम्भूतं सुस्विन्नं भूरिवारिणा” । भावप्र० तद्गुणा उक्ता यथा “गवयो मधुरो वृष्यः स्निग्धोष्णः कफपित्तलः । विदा- ही गुरुविष्टम्भी विपाके विरसः सदा” । २ वैवस्वतपुत्रे वानरभेदे । “पुत्रा वैवस्वतस्यासन् पञ्च कालान्तकोपमाः । गयो गवाक्षो गवयः शरभो गन्धमादनः” रामा० उत्त० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2563,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गवयः, पुं, (गु ङ शब्दे + भावे अप् । गवं शब्दं याति प्रप्नोति गव इति शब्दं यातीति वा । गव + या + कः ।) गलकम्बलशून्यगोसंदृशपशुः । (यथा, रामायणे । २ । १०३ । ४२ । “व्याघ्रगोकर्णगवया वित्रेसुः पृषतैः सह ॥”) तत्पर्य्यायः । गवालूकः २ । इति त्रिकाण्ड- शेषः ॥ वनगौः ३ बलभद्रः ४ महागन्धः ५ । तन्मांसगुणौ । परुषत्वम् । बृंहणत्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥ वांनरविशेषः । स तु वैवस्वत- पुत्त्रः । यथा, -- “पुत्त्रा वैवस्वतस्यात्र पञ्च कालान्तकोपमाः । गयो गवाक्षो गवयः शरभो गन्धमादनः ॥” इति रामायणम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-319-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "गवय" आता है (8)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें