🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:41:47 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

खस
khasa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
खस २ वि॰ [सं॰ क्षम, प्रा खम]
१. समर्थ शक्तिमान् ।
२. झुका हुआ ।
३. वक्र । टेढ़ा ।
खस १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वर्तमान गढ़वाल और उसके उत्तरवर्ती प्रांत का प्राचीन नाम ।
२. इस प्रदेश में रहनेवाली एक प्राचीन जाति । उ॰—स्वपच सवर खस जनम जड़ पाँवर कोल किरता । राम कहत पावन परम होत भुवन विख्यात ।— तुलसी (शब्द॰) । विशेष—व्रात्य क्षत्रिय से उत्पन्न इस जाति का वर्णन महाभारत और राजतरंगिणी में आया है । इस जाति के वंशज अब तक नेपाल और किस्तवाड़ (काश्मीर) में इसी नाम से विख्यात है और अपने आपको क्षत्रिय बतलाते हैं । ये लोग बड़े परिश्रमी और साहसी तथा प्राय: सैनिक होते हैं । इन्ही को खासिया भी कहते हैं ।
३. खजुली (को॰) ।
खस २ संज्ञा स्त्री॰ [फा॰ खस]
१. गाँडर नामक घास की प्रसिद्ध सुंगंधित जड़ । विशेष—यह गास, भारत, बर्मा और लंका के मैदानों और छोटी पहाड़ियों पर विशेषत: नदियों और तालों के किनारे उत्पन्न होती है । गरमी के दिनों में कमरे आदि ठंढा रखने के लिये दरवाजों और खिड़कियों में इसकी टट्टिया लगाई जाती हैं । कहीं कही इसकी पंखिया और टोकरिया भी बनती है । इसका इत्र भी बहुत अच्छा बनता है और अधिक दामों में बिकता है । अनेक प्रकार की सुगंधिया बनाने के लिये विलायत में भी इसकी बहुत खपत होती है ।
२. सूखी घास (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
खस m. itch, scab, any irritating disease of the skin, L.
खस m. pl. N. of a people and of its country (in the north of India), Mn. x, 44; MBh.; Hariv.; AV.Pariś. &c.
खस m. a native of that country (considered as a degraded Kṣatriya), Mn. x, 22
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (338,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
खसः 1 Itch, scab. --2 N. of a country: see खश.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0444-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
खस(श) पु० देशभेदे त्रिका० । तस्य दन्त्यमध्यता मन्वादौ दृश्यते क्वचित् तालव्यमध्यता च तेनोभयरूपता । स च देशः वृ० स० कूर्म्मविभागे १४ अ० पूर्वस्यामुक्तः “अथ पूर्वस्यामि- त्युपक्रमे “खशमगधशिविरगिरिमिथिलसमतटोड्राश्व- वदनदन्तुरकाः” । सोऽभिजनोऽस्य, तद्देशस्य राजा वा अण् । खास(श) । तद्देशवासिनि तद्देश नृपे च बहुषु तु अणो लुक् । ख(शा)सास्तद्देशवासिनः तन्नृपाश्च । ते च शनकैः क्रियालोपात् वृषलत्वं गताः यथाह मनुः “शनकैस्तु क्रियालोपादिमाः क्षत्रियजातयः । वृषलत्वं गता लोके ब्राह्मणादर्शनेन च । पौण्ड्रकाश्चौड्रद्रविडाः काम्बोजा जवनाः शकाः । पारदापह्नवाश्वीनाः किराता दरदाः खसाः” । “खसांस्तु खारांश्चोलांश्चमद्रान् किष्कि- न्धकांस्तथा हरि० १४ अ० । “खसा एकासनाह्यर्हाः प्रदरादीर्घवेणवः” भा० स० ५१ अ० । “अङ्गवङ्गखसेष्वेव नान्यदेशे कदाचन” सू० चि० । ३ मुरानामगन्धद्रव्ये शब्दच० ४ कश्यपपत्नीभेदे दक्षकन्यान्तरे स्त्री यथा गरुडपु० ६ अ० “धर्म्मपत्न्यः समाख्याताः कश्यपस्य वदाम्यहम् । अदिति र्दितिर्दनुः काला क्षतायुः सिंहिका मुनिः । कद्रूः प्रधा इरा क्रोधा विनता सुरभिः खशा(सा)” । “इरा वृक्ष लतावल्लीतृणजातीश्च सर्वशः । खशा(सा) च यक्ष रक्षांसि सुषुवेऽप्सरसस्तथा” तत्रैव तत्प्रजोक्तिः ।
खस पु० खानि इन्द्रियाणि स्यति निश्चलीकरोति सो--क । (खोस) (पाच्डा) ख्याते १ रोगभेदे । २ देशभेदे ३ सव- र्णायां व्रात्यक्षत्रियाजाते जातिभेदे “झल्लो मल्लश्च राज- न्याद्व्रात्यान्निच्छिविरेव च । नटश्च करणश्चैव खसो द्रविड एव च” मनुः । (खसखस्) इति ख्याते वृक्षे भावप्र० खसतिलशब्दो दृश्यः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2471,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
खसः, पुं, (खं हस्तादीन्द्रियं स्यति निश्चलीकरो- तीति । सो + कः ।) पामा । खोस इति भाषा ॥ तत्पर्य्यायः । पाम २ कच्छूः ३ विचर्च्चिका ४ इति हेमचन्द्रः ॥ (पामन्शब्दोस्य विवरणं व्याख्येयम् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-279-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "खस" आता है (40)
उशीर खस । गाँडर या कतरे की जड़ । यौ॰—उशीर बीज = हिमालय का एक खंडकंभु खस । उशीरउशीरक उशीर । खसजलमोद उशीर । खसजलवास उशीर । खसशीतमूलक खस । उशीरवितानमूलक उशीर । गाडर । खसबहुमूलक खस । उशीरसुगंधिक गाँडर की जड़ । खस । वीरन । उशीरवीरभद्रक खस । उशीरचंदनादि चंदन, खस, कपूर, बकुची, इलायची आदि पित्तानाशक दवाओं का वर्गउरई † संज्ञा स्त्री॰ उशीर । खसवेणीग खस । उशीरवारितर उशीर । खसवीरनायक उशीर । खसवेणीमूल खस । उशीरवरिहिष्ठ उशीर । खसवितानमूल खस । उशीरवेणीमूलक उशीर । खसशितिमूलक खस । उशीरशुभ्रपुष्प खस । उशीरजल स्फूर्तिहीन । ठंढा । जड़ालाज लज्जा । शर्म । हया । क्रि॰ प्र॰—आना ।—करना । मुहा॰—लाज रखना = प्रतिष्ठ…कापथ कुमार्ग । बुरा रास्तावीरण कुश, दर्भ, काँस और दूब आदि की जाति के तृणअवदाह अत्यधिक गर्मी । भषण तापमृणाल कमल का डंठल जिसमें फुल लगा रहता है । कमलनालवीरतर शर । तीर । बाणलामज्जक लामज नामक तृण । वि॰ दे॰ 'लामज'नलद पुष्परस । मकरंदमिषि जटामासीमिसि जटामासी । वालछड़वीरभद्र अश्वमेध यज्ञ का घोड़ासमगंधिक वह जिसमें समान गंध होवेणा रामायण के अनुसार एक प्राचीन नदी का नाम जिसे पर्णसा भी कहते हैंरणप्रिय विष्णुबेना † ^१ संज्ञा पुं॰दशांग पूजन में सुगंध के निमित्त जलाने का एक धूप जो दस सुगंध द्रव्यों के मेल …खासिया आसाम की एक पहाड़ी का नामपित्तसंशयन आयुर्वेदोक्त ओषधियों का एक वर्ग या समूह जिसमें की औषधियाँ प्रकुपित पित…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें