🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:59:49 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अराल
arāla
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अराल १ वि॰ [सं॰] कुटिल । टेढ़ा । उ॰—भाल पर भाग, लाल बेंदी पै सुहाग, देव भृकुटी अराल अनुराग हुलस्यो परै ।—देव (शब्द॰) । यौ॰—अरालकेशी = कुटील केश या अलकवाली । घुँघराले बालोंवाली ।
अराल २ संज्ञा पुं
१. सर्ज रस । राल ।
२. मत्त हाथी ।
३. देढ़ा या टूटा हाथ (को॰) ।
४. एक समुद्र [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अराल mfn. (cf. अर, fr. √ ऋ; Intens. for अरार?), crooked, curved, Uttarar. (अन्- neg. ‘straight’), &c.
crisped or curled (as hair), Ragh. &c.
(g. शार्ङ्गरवादि, q.v.) ‘Crispus’, N. of a Vedic teacher, VBr.
अराल m. a bent or crooked arm or hand, L.
अराल the resin of the plant Shorea Robusta, L.
अराल m. an elephant in rut, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (87,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अराल a. [ऋ-विच् अरं आलाति, लाक] Spreading like the spokes of a wheel, curved, crooked; पादावरालांगुली M. 2. 3. --लः 1 A bent or crooked arm. --2 The resin of the plant Shorea Robusta (सर्जरस). --3 An elephant in rut. --ला 1 An unchaste woman, harlot, courtezan. --2 A modest woman (अधृष्टा). --Comp. --केशी a woman with curled hair; भित्त्वा निराक्रामदरालकेश्याः R. 6. 81. --पक्ष्मन् a. having curved eyelashes; Ku. 5. 49.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0161-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अराल पु० ऋ--विच् अरमालाति आ + ला--क । १ सर्ज्ज- रसे २ मत्तहस्तिनि । ३ कुटिले त्रि० । “तत्रामरालयम- रालमरालकेशी” नैष० “भित्त्वा निराक्रामदरालकेश्याः” रघुः “नोवक्त्रमात्मीयमरालपक्ष्मणः” कुमा० । ४ वेश्यायां स्त्री
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0354,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अरालं, त्रि, (ऋ + विच्, अरमालाति, आ + ला + क ।) कुटिलं । वक्रं । इत्यमरः ॥ (“अरालैः स्वाभाव्यादलिकरभकश्रीभिरलकैः” । इति आनन्दलहरी ।)
अरालः, पुं, (ऋ + विच्, अरमालाति, आ + ला + क ।) सर्ज्जरसः । मत्तहस्ती । इति मेदिनी ॥ वक्रहस्तः । इति शब्दरत्नावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-094-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें