🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:45:58 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

जिह्म

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

जिह्म

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

जिह्म

अर्थ: ढलवा, कुटिल, तिरछा

संस्कृत: अलसः, कुटिलः · पर्याय: अराल, वृजिन, ऊर्मिमत्, कुञ्चित, नत

व्युत्पत्ति: जहाति सरलमार्ग, हा+मन् सन्वत् आलोपश्च (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. जिह्म (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. जिह्म (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — जिह्म (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाजिह्मःजिह्मौजिह्माः
द्वितीयाजिह्मम्जिह्मौजिह्मान्
तृतीयाजिह्मेनजिह्माभ्याम्जिह्मैः
चतुर्थीजिह्मायजिह्माभ्याम्जिह्मेभ्यः
पञ्चमीजिह्मात् / जिह्माद्जिह्माभ्याम्जिह्मेभ्यः
षष्ठीजिह्मस्यजिह्मयोःजिह्मानाम्
सप्तमीजिह्मेजिह्मयोःजिह्मेषु
सम्बोधनहे जिह्महे जिह्मौहे जिह्माः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — जिह्म
जिह्म
jihma
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
जिह्म १ वि॰ [सं॰]
१. वक्र । टेढ़ ।
२. दुष्ट । क्रूर प्रकृतिवाला ।
३. कुटिल । कपटी ।
४. अप्रसन्न । खिन्न ।
५. मंद ।
६. पीला । पीतवर्ण का (को॰) ।
जिह्म २ संज्ञा पुं॰
१. तगर का फूल ।
२. अधर्म ।
३. कपट (को॰) ।
४. बेईमानी । मिथ्यात्व (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जिह्म mf(आ)n. (Nir. viii, 15) oblique, transverse, athwart, RV. i f.; TS. ii; ŚBr. v
squinting (as the eye), i, 5; Suśr.; VarBṛS. &c.
with √ इ [ŚBr. iii, v; AitBr. v, 9], गम्, निर्-ऋछ् [AV. xii, 4, 53], 1. अस् [ŚBr. xi], to go irregularly, turn off from the right way, miss the aim (abl.)
crooked, tortuous, curved, W.
morally crooked, deceitful, false, dishonest, Yājñ. ii, 165; MBh. &c.
slow, lazy, Naiṣ. ii, 102
dim, dulled, Kir.
जिह्म n. falsehood, dishonesty, PraśnUp. i, 16; MBh.; BhP. i, 14, 4; Tabernaemontana coronaria, L.
जिह्म n. cf. आ, वि-.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (421,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जिह्म a. [जहाति सरलमार्गं; हा-मन् सन्वत् आलोपश्च Uṇ. 1. 138] 1 [] Sloping, athwart, oblique. --2 Crooked, awry, squint; Rs. 1. 12. --3 Tortuous, curved, going irregularly. --4 Curved, bent. --5 Morally crooked, deceitful, dishonest, wicked, unfair; धृतहेतिरप्यधृतजिह्ममतिः Ki. 6. 24; सुहृदर्थमीहितमजिह्मधियां Śi. 9. 62. --6 Dim, dark, pale-coloured: विधिसमयनियोगाद्दीप्तिसंहारजिह्मं Ki. 1. 46. --7 Slow, lazy. --ह्मं 1 Dishonesty, falsehood. --2 The Tagara tree. --Comp. --अक्ष a. crooked-eyed, squinting. --ग a. moving slowly. --(गः) a snake. --गति a. meandering, going tortuously; Rs. 1. 13. --मेहनः a frog. --योधिन् a. fighting unfairly. (--m.) an epithet of Bhīma. --शल्यः the Khadira tree.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0514-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जिह्म त्रि० हा--मन् सन्वत् आलोपश्च । १ कुटिले २ मन्दे ३ तग- रवृक्षे न० मेदि० । “सस्मितजिह्मवीक्षितैः” ऋतुसं० । [] “जिह्मं त्यजेयुर्निर्लाभमशक्तोऽन्थेन कारयेत्” याज्ञ० । “सुहृदर्थमाहितमजिह्मधियाम्” माघः ४ कपटे न० । “तदाशु कर्त्तुं त्वयि जिह्ममुद्यते” किरा० “जिह्मं कपटम्” मल्लि० । ५ पिहिते त्रि० “जिह्मवारमपोर्णुत” ऋ० ८ । ४ । ५ । “जिह्मवारं पिहितद्वारम्” भा० । ६ अधस्ताद्वर्त्तमाने च । “उच्चाबुध्नं चक्रतुर्जिह्मवारम्” ऋ० १ । १११६ । ११ । “जिह्ममधस्ताद्वर्त्तमानम्” भा० । ७ अप्रसन्ने च । “विधि- समयनियोगाद्दीप्तिसंहारजिह्मम्” किरा० “जिह्मम- प्रसन्नम्” मल्लि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3121-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जिह्मं, क्ली, (जहातीति । हा + “जहातेः सन्वदा- लोपश्च ।” उणां । १ । १४० । इति मन् ।) तगरवृक्षः । इति मेदिनी । मे, १३ ॥
जिह्मः, त्रि, (जहाति परित्यजति सारल्यमिति । हा + “जहातेः सन्वदालोपश्च ।” उणां । १ । [] १४० । इति मन् ।) कुटिलः । (यथा, महा- भारते । १ । १०२ । १८ । “सक्रोधामर्षजिह्मभ्रूकषायीकृतलोचनाः ॥”) मन्दः । इति मेदिनी । मे, १३ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-535-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
जिह्मजिह्म (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: जिह्म (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

जिह्म 📚 ➤ ढलवा, कुटिल, तिरछा
संस्कृत: अलसः, कुटिलः · पर्याय: अराल, वृजिन, ऊर्मिमत्, कुञ्चित, नत

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
जिह्म 📚वक्र । टेढ़🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
जिह्म
टेढ़ा (३.१.७०) — अराल, वृजिन, ऊर्मिमत्, कुंचित, नत, आविद्ध, कुटिल, भुग्न

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • जिह्म: जहाति सरलमार्ग, हा+मन् सन्वत् आलोपश्च (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें