🕉️ 21 November 2026, Saturday · 05:49:40 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

मध्यस्थ
madhyastha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मध्यस्थ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. /????/ बीच में पड़कर विवाद की गिटानेवाला ।
२. जो दोनों पक्षों मे से किसी पक्ष में न ही । उदासीन । तटस्थ । उ॰— शत्रु मित्र मध्यस्थ तीन ये वीन्हें /?/ ।— तुलसी (शब्द॰) ।
३. वह जो अपनी हानि न् करता हुआ दुसरों का उपकार करता हो ।
४. शिव का एक नाम (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मध्य—स्थ mf(आ)n. being in the middle, being between or among (gen. or comp.), Yājñ.; MBh. &c.
being in the middle space i.e. in the air, ŚāṅkhBr.
standing between two persons or parties mediating, a mediator, Pāṇ. iii, 2, 179, Sch.
belonging to neither or both parties, (only) a witness, impartial, neutral, indifferent, Mn.; MBh. &c.
being of a middle condition or kind, middling, MBh.; Kāv.
मध्य—स्थ m. ‘arbitrator, umpire’, N. of Śiva, Śivag.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (782,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मध्यस्थ पु० मध्ये तिष्ठति स्था--क । १ मध्यवर्त्तिनि २ उदा- सीने च । “माध्यस्थ्यमिष्टेऽप्यवलम्बतेऽर्थे” इति कुमारः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4734,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मध्यस्थः, त्रि, (मध्ये वादिप्रतिवादिनोरन्तरे तिष्ठतीति । स्था + कः ।) मध्यस्थायी । तत्- पर्य्यायः । निसृष्टः २ । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ (यथा कथासरित्सागरे । १० । १९१ । [] “निषिद्धवत्या मध्यस्थान्दस्यूनानन्दपूर्णया । स श्रीदत्तस्तया साकं तन्मन्दिरमथाविशत् ॥” यथा च भागवते । ६ । १६ । ५ । “बन्धुज्ञात्यरिमध्यस्थमित्रोदासीनविद्विषः । सर्व्व एव हि सर्व्वेषां भवन्ति क्रमशो मिथः ॥”) उभयपक्षहीनः । यथा, -- “श्रुत्वा युद्धोद्यमं रामः कुरूणां सह पाण्डवैः । तीर्थाभिषेकव्याजेन मध्यस्थः प्रययौ किल ॥” इति श्रीभागवते १० स्कन्धे ७८ अध्यायः ॥ स्वार्थाविरोधेन परार्थघटकः । यथाह प्राञ्चः । “ते ते सत्पुरुषाः परार्थघटकाः स्वार्थस्य वाधेन ये मध्यस्थाः परकीयकार्य्यकुशलाः स्वार्थाविरो- धेन ये । तेऽमी मानुषराक्षसाः परहितं यैः स्वार्थतो हन्यते ये तु घ्नन्ति निरर्थकं परहितं ते के न जानी- महे ॥”
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-604-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मध्यस्थ" आता है (13)
घटक दो पक्षों में बातचीत करानेवाला । बीच में पड़नेवाला । मध्यस्थदलाल वह व्यक्ति जो सौंदा मोल लेने या बेंचने में सहायता दे । बिचवई । मध्यस्थतिसरैत दो आदमियों के झगड़े से अलग एक तीसरा मनुष्य । तठस्थ । मध्यस्थतिहायत दो आदमियों के झगड़े से अलग एक तीसरा आदमी । तिसरैत । तटस्थ । मध्यस्थबिचवान बीच में पड़नेवाला । बीच बिचाव करनेवाला । मध्यस्थबिचौलिया मध्यस्थविवाक जो शास्त्रार्थ में दोनों पक्षों के तर्क को देखकर न्याय करे । न्यायाधीशनिसृष्ट छोड़ा हुआ । जो छोड़ दिया गया होमाझ मुखिया । मुख्यबिचवई † ^१ संज्ञा पुं॰सालिस तीसरा । तृतीयतिसरायत तीसरा होने का भाव । गैर होने का भावदरमियानी बीच का । मध्य का
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें