🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:12:20 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

वाम
vāma
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वाम १ वि॰ [सं॰]
१. बायाँ । दक्षिण या दाहिने का उलटा ।
२. प्रतिकूल । विरुद्ध । खिलाफ । अहित में तत्पर । उ॰—बिधि वाम की करनी कठिन जेइ मातु कीन्ही बावरी ।—तुलसी (शब्द॰) ।
३. टेढ़ा । कुटिल ।
४. खोटा । दुष्ट । नीच ।
५. जो अच्छा न हो । बुरा ।
६. बाईं ओर स्थित या विद्यमान (को॰) ।
७. सुंदर । प्रिय । लावणयमय । जैसे, वामलोचना, वामोरु (को॰) ।
८. अल्प । लघु (को॰) ।
९. क्रूर । कठोर (को॰) ।
वाम २ संज्ञा पुं॰ १ कामदेव ।
२. एक रूद्र का नाम । वामदेव । शिव ।
३. वरुण ।
४. कुच । स्तन ।
५. धन ।
६. ऋचीक के एक पुत्र का नाम ।
७. कृष्ण के एक पुत्र का नाम ।
८. चंद्रमा के रथ के एक घोड़े का नाम ।
९. २४ अक्षरों का एक वर्णवृत्त जिसके प्रत्येक चरण में सात जगण और एक यगण होता है । इसे मंजरी, करंद और माधवी भी कहते हैं । यह एक प्रकार का सवैया ही है । जैसे,—जु लोक यथामति वेद पढ़ैं सह आगम औ दस आठ सयाने । ॰॰०लहैं भलि वाम अरू धनधान तु काह भयो बिनु रामहि जाने । छंदः॰, पृ॰ २४५ ।
१०. निषिद्ध आचरण वा कार्य । कदाचार । वाभाचार [को॰] ।
११. बायाँ पार्श्व या हाथ (को॰) ।
१२. प्राणी । जंतु (को॰) ।
१३. साँप (को॰) ।
१४. वमन । मतली (को॰) ।
१५. सुंदरतम वा अभीप्सित वस्तु । प्रिय वस्तु या व्यक्ति (को॰) ।
१६. दुर्भाग्य । अभाग्य । संकट (को॰) ।
वाम पु ३ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ वामा] दे॰ वामा । उ॰—नवल त्रिभंग कदम तर ठाढ़ो, मोहत सब ब्रज वाम ।—गीत (शब्द॰) ।
वाम ४ संज्ञा पुं॰ [फ़ा॰]
१. ऋण । कर्ज ।
२. रंग । वर्ण [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. वाम m. (for 2. and 3. See col. 2) the act of vomiting g. ज्वलादि
2. वाम mf(ई or आ)n. (fr. √ 1. वन्; for 1. See col. 1) lovely, dear, pleasant, agreeable, fair, beautiful, splendid, noble, RV. &c. &c.
(ifc.) striving after, eager for, intent upon, fond of Kāv.; Kathās.; Rājat.
वाम m. the female breast, L.
the god of love, L.
N. of Śiva, BhP.
of a Rudra, ib.
of Varuṇa, L.
(with Śaivas) = वाम-देव-गुह्य, Sarvad.
of a son of Ṛcīka, MBh. (B. राम)
of a son of Kṛṣṇa and Bhadrā, BhP.
of a prince (son of Dharma), Cat.
of a son of Bhaṭṭa-nārāyaṇa, Kṣitīś. (cf. -देव)
of one of the Moon's horses, VP.
वाम m. or n. a kind of pot-herb, Chenopodium Album, L.
वाम n. a lovely thing, any dear or desirable good (as gold, horses &c.), wealth, fortune, RV.; AV.; Br.; ChUp.
वाम mfn. relating to a mare, Pat. (cf. under ई f. above).
3. वाम mf(आ)n. (perhaps originally identical with 2. above) left, not right, being or situated on the left side, ŚBr. &c. &c. (the quivering of the left eye or arm is supposed to be a good omen in women and of the left arm a bad omen in men)
reverse, adverse, contrary, opposite, unfavourable, Kāv.; Kathās.
crooked, oblique (अम् ind. sideways), BhP.
refractory, coy (in love), Sāh.
acting in the opposite way or differently, Śak. iv, 18
hard, cruel, Kāv.; Pur.
vile, wicked, base, low, bad, Kir.
वाम m. or n. the left side (वामाद् दक्षिणम्, from the left to the right; वामेन, on the left side), Kāv.; Kathās.
वाम m. the left hand, RāmatUp.
a snake, L.
an animal, sentient being, L.
वाम n. adversity, misfortune, Kathās.
the left-hand practices of the followers of the Tantras (= वामाचार, q.v.), Cat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (941,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वाम a. 1 Left(opp. दक्षिण); विलोचनं दक्षिणमंजनेन संभाव्य तद्वंचितवामनेत्रा R. 7. 8; Me. 78, 96. --2 Being or situated on the left side; वामश्चायं नदति मधुरं चातकस्ते सगंधः Me. 9; (वामेन is used adverbially in the same sense; e. g. वामेनात्र वटस्तमध्वगजनः सर्वात्मना सेवते K. P. 10). --3 (a) Reverse, contrary, opposite, adverse, unfavourable; तदहो कामस्य वामा गतिः Gīt. 12; Māl. 9. 8, Bk. 6. 17. (b) Acting contrary, of an opposite nature; यांत्येवं गृहिणीपदं युवतयो वामाः कुलस्यावयः Ś. 4. 17. (e) Perverse, crooked-natured, refractory; Ś. 6. --4 Vile, wicked, base, low, bad; Ki. 11. 24. --5 Lovely, beautiful, charming; as in वामलोचना q. v. --6 Short. --मः 1 A sentient being, an animal. --2 N. of Śiva. --3 Of Cupid, the god of love. --4 A snake. --5 An udder, a breast. --6 Prohibited or forbidden act or practice (as drinking wine). --मं Wealth, possessions. --Comp. --आचारः --मार्गः the left-hand ritual or doctrine of the Tantras. --आपीडनः the Pīlu tree. --आवर्तः {1} a conch-shell, the spiral of which runs from right to left. --ऊरु, --ऊरू f. a woman with handsome thighs; तदिदं विषहिष्यते कथं वद वामोरु चिताधिराहेणं R. 8. 57. --दृश् f. a woman (with lovely eyes). --देवः {1} N. of a sage. {2} N. of Śiva. --भ्रूः f. a beautifuleye-browed woman; Pt. 1. 136. --लोचना a woman with lovely eyes; विरूपाक्षस्य जयिनीस्ताः स्तुवे वामलोचनाः K. P. 10; R. 19. 13. --शील a. of a perverse or crooked nature; [] crosstempered: तदेहि वामशीलां मालतीं निर्भर्त्सयामः Māl. 7. --(लः) an epithet of the god of love.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0960-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वाम न० वा--मन् । १ धने मेदि० २ वास्तूके जटा० । ३ म- नोहरे ४ प्रदिकूले ५ सध्यभागस्थे त्रि० मेदि० । ६ अधमे त्रि० सि० कौ० ७ सापदेहे न० । ८ कामदेवे ९ महादेवे तन्त्रोक्ते नदाचारविरुद्धे १० मद्यादिपानरूपाचारे च पु० कुला- चारशब्दे २१३४ पृ० दृश्यम् । ११ स्त्रीमात्रे स्त्री अमरः १२ दु- र्गायां स्त्री । “वामं विरुद्धरूपन्तु विपरीतन्तु गीयते । वामेन सुखदा देवी वामा तेन मता बुधैः” देवीपु० ४५ अ० । “वामान्तु वामदाक्षिण्यभावाभ्यामपि पूजयेत् । श्म- शानभैरवीं देवीमुग्रतारां तथैव च । उच्छिष्टभैरवीं चण्डीं तारां त्रिपरमैररीम् । एतास्तु बासभावेन यजेत् त्रिपुरभैरवीम् । सर्वत्र पितृदेवादौ यस्माद्भवति दक्षिणः । देवी च दक्षिणा यस्मात्तस्मात् दाक्षिण्यमु- च्यते । या पुनः पूज्यमाना तु देवादीनां तु पूर्वतः । यज्ञभावं स्वयं धत्ते सा वामा तु प्रकीर्त्तिता” का- लिकाषु० ७७ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4880,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वामं, क्ली, (वा + “अर्त्तिस्तुसुहुसृधृक्षीति ।” उणा० १ । १३९ । इति मन् ।) धनम् । इति मेदिनी । मे, २९ ॥ वास्तूकम् । इति जटाधरः ॥
वामः, त्रि, (वमति वम्यते वेति । वम उद्गिरणे + “ज्वलितिकसन्तेभ्यो णः ।” ३ । १ । १४० । इति णः । यद्वा, वातीति । वा गतिगन्धनयोः + “अर्त्तिस्तुसुहुसृधृक्षिक्षुभायावापदीति । उणा० १ । १३९ । इति मन् ।) वल्गुः । (यथा, रघौ । ७ । ५७ । “स दक्षिणं तूणमुखेन वामं व्यापारयन् हस्तमलक्ष्यताजौ । आकर्णकृष्टा सकृदस्य योद्धुः मौर्व्वीव बाणान् सुषुवे रिपुघ्नान् ॥”) प्रतीपः । (यथा, वैराग्यशतके । ५३ । “दुःखेनोपार्ज्ज्यन्ते पाल्यन्ते प्रत्यहञ्च लाल्यन्ते । वामाः स्त्रियो विमूढैरुपभुञ्जानाः सुखं विगु- णम् ॥” यथाच, साहित्यदर्पणे । १० । “वामा यूयमहो विडम्बरसिकः कीदृक् स्मरो वर्त्तते ॥”) सव्यः । इत्यमरमेदिनीकारौ ॥ (यथा, राज- तरङ्गिण्याम् । १ । २ । “भालं वह्निशिखाङ्कितं दधदधिश्रोत्रं वहन् सम्भृत- क्रीडत् कुण्डलिजृम्भितं जलधिजच्छायाच्छ- कण्ठच्छविः । वक्षो बिभ्रदहीनकञ्चुकचितं बद्धाङ्गनार्द्धस्य वो भागः पुङ्गवलक्षणोऽस्तु यशसे वामोऽथवा दक्षिणः ॥”) अधमः । इति सिद्धान्तकौमुद्यामुणादिवृत्तिः ॥ वामहस्तेन जलपानभोजननिषेधो यथा । हारीतः । “न पिबेन्न च भुञ्जीत द्बिजः सव्येन पाणिना । नैकहस्तेन च जलं शूद्रेणावर्ज्जितं पिबेत् ॥” इति आह्निकतत्त्वम् ॥ अपि च । “न वामहस्तेनोद्धत्य पिबेद्बक्त्रेण वा जलम् । नोत्तरेदनुपस्पृश्य नाप्सु रेतः समुत्सृजेत् ॥” इति कौर्म्मे १५ अध्यायः ॥ “वामः कायो ब्राह्मणोऽपि मांसमद्यादिभुक्तये । कृतो मया मोहनाय चार्व्वाकादिप्रवर्त्तकः ॥” इति कालिकापुराणे ७७ अध्यायः ॥ (वननीयः । यथा, ऋग्वेदे । ६ । ५३ । २ । “अभिनो नर्य्यं वसु वीरं प्रयतदक्षिणम् । वामं गृहपतिं नय ।” “वामं वननीयम् ।” इति तद्भाष्ये सायणः ॥ वननीयं याचनीयं वनु याचने इत्यस्य प्रयोगो ज्ञातव्यः ॥)
वामः, पुं, (वातीति । वा गतिगन्धनयोः + मन् ।) हरः । (यथा, भागवते । ४ । ३ । ८ । [] “प्रजापतेस्ते श्वशुरस्य साम्प्रतं निर्य्यापितो यज्ञमहोत्सवः किल । वयञ्च तत्राभिसराम वाम ! ते यद्यर्थितामी विबुधा व्रजन्ति ॥”) कामदेवः । पयोधरः । इति मेदिनी । मे, २९ ॥ (श्रीकृष्णस्य भद्रागर्भोत्पन्नः पुत्त्रविशेषः । यथा, भागवते । १० । ६१ । १७ । “संग्रामजित् बृहत्सेनः शूरप्रहरणोऽरिजित् । जयः सुभद्रो भद्राया वाम आयुश्च सत्यकः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-336-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वाम" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें